Sumağı sadəcə kababın, soğanın, salatın üstünə səpib keçirsinizsə, bəlkə də onun ən qiymətli tərəfini hələ tanımırsınız.
Nənələrimiz sumaqdan təkcə dad üçün istifadə etmirdi. Yağlı yeməkdən sonra ağırlıq olanda, duzu azaltmaq istəyəndə, bədəni yormayan turş bir dad axtaranda sumaq həmişə süfrənin kənarında olardı. Qədimdən bəri Yaxın Şərqdə, Qafqazda və bizim mətbəxdə bu tünd qırmızı ədviyyat həm dad verən, həm də bədənə yüngüllük gətirən bir vasitə sayılıb. El arasında ona boş yerə “damar dostu” deməyiblər. Çünki sumaq bir tərəfdən güclü bitki maddələri ilə zəngindir, digər tərəfdən də yeməkdə duzun miqdarını azaltmağa kömək edir.
Bugün sumaq haqqında danışanda möcüzə vəd etmək düzgün olmaz. Amma elmi müşahidələr və xalq təbabətindəki təcrübə göstərir ki, bu ədviyyat düzgün istifadə ediləndə ürək-damar sağlamlığına, həzmə, iltihabın azalmasına və ümumi rahatlığa dəstək verə bilər. Necə? Gəlin addım-addım baxaq.
Əgər təbii vasitələrə marağınız varsa, bununla yanaşı zəncəfil çayının gizli faydası, cəfərinin daha təsirli istifadə qaydası və ağ tut yarpağının şəkərə meyilli olanlar üçün faydaları barədə yazılar da sizə maraqlı ola bilər.
Sumaq niyə “damar dostu” sayılır?
Sumağın bu adla anılmasının bir neçə sadə səbəbi var. Əsas məsələ onun içindəki təbii bitki maddələridir. Sumaqda antioksidant təsir göstərən birləşmələr, turş dad verən faydalı maddələr və bəzi qoruyucu bitki piqmentləri olur. Bunlar bədəndə hüceyrələri yoran oksidləşdirici gərginliyin azalmasına kömək edə bilər. Ürək və damar sağlamlığında bu amil çox önəmlidir.
Bir başqa vacib məqam da budur: sumaq yeməyə güclü dad verdiyi üçün çox adam duzu azaldır. Bu, xüsusən təzyiqə diqqət edənlər üçün yaxşı bir vərdişdir. Yəni sumaq bəzən birbaşa deyil, dolayısı ilə də damarların yükünü azalda bilir.
Sumağın faydaları
1. Damarları oksidləşdirici zədədən qorumağa kömək edə bilər
Sumağın tünd qırmızı rəngi təsadüfi deyil. Bu rəng onu zəngin edən bitki maddələrindən xəbər verir. Bu maddələr sərbəst radikalların təsirini zəiflətməyə dəstək ola bilər. Bu da damar divarlarının daha sağlam qalmasına yardım edən amillərdən biridir. Əlbəttə, sumaq təkbaşına müalicə deyil. Amma gündəlik qidalanmada ağıllı seçimdir.
2. Duzdan asılılığı azalda bilər
Bu, bəlkə də sumaq barədə ən az danışılan, amma ən dəyərli üstünlüklərdən biridir. Turşməzə dadı sayəsində ət yeməklərində, salatlarda, soğanda, qatıq souslarında duzu bir qədər azaltmaq mümkün olur. Təzyiqi yüksək olan və ya ailəsində ürək-damar riski olan insanlar üçün bu, sadə, amma ağıllı addımdır.
3. Həzmi yüngülləşdirə bilər
Nənələrimiz yağlı yeməkdən sonra soğan-sumaq qarışığını boş yerə süfrəyə qoymurdu. Sumaq ağız sulandırır, mədə şirələrinin ifrazını hərəkətə gətirə bilir və yeməkdən sonrakı ağırlıq hissini azaltmağa kömək edə bilər. Xüsusən kabab, plov, qızardılmış yeməklərlə birlikdə istifadə olunmasının səbəbi də budur.
4. İltihabın azalmasına dəstək verə bilər
Sumağın tərkibində bədəni sakitləşdirən, iltihab yükünü azaltmağa kömək edən maddələr olduğu düşünülür. Bu səbəbdən xalq təbabətində boğaz narahatlığında, həzm pozğunluğunda və ümumi halsızlıqda yüngül dəm şəklində istifadə edilib. Yenə də qeyd edək: bu, həkim müalicəsinin yerini vermir, sadəcə dəstək ola bilər.
5. Qan şəkərinin sabit qalmasına yardımçı ola bilər
Bəzi araşdırmalarda sumağın qanda şəkərin idarəsinə müsbət təsir göstərə biləcəyi qeyd olunur. Bu səbəbdən şəkərə meyilli olanlar üçün sumaq maraqlı ədviyyat sayıla bilər. Ancaq bu sahədə ən vacib qayda dərmanları dayandırmamaq və həkim məsləhəti olmadan sumaqdan “müalicə vasitəsi” kimi istifadə etməməkdir. Bu mövzu sizə yaxındırsa, ağ tut yarpağı haqqında məqaləni də oxuya bilərsiniz.
6. Dəri və ümumi gümrahlığa dolayısı ilə xeyir verə bilər
Bədəndə oksidləşdirici gərginlik və iltihab azaldıqca bu, çox vaxt dəridə də özünü göstərir. Əlbəttə, sumaq təkbaşına dərini yeniləmir. Amma düzgün qidalanmanın bir hissəsi kimi istifadə olunanda orqanizmin ümumi yükünü azaltmağa dəstək ola bilər.
7. İştahanı açır, amma bədəni yormur
Sumaq iştahı oyadan ədviyyatlardandır. Lakin acı və ağır deyil. Buna görə də yay aylarında, isti havada, ağır souslar istəməyəndə gözəl seçimdir. Təzə soğan, xiyar, pomidor, göyərti və azacıq zeytun yağı ilə birlikdə çox sadə, çox faydalı bir dad yaradır.
8. Digər təbii vasitələrlə uyğun bir xətt yaradır
Təbii qidalanmada əsas məsələ bir məhsula bağlanmaq deyil, ağıllı bir sistem qurmaqdır. Məsələn, səhərlər bir çox adam keçibuynuzu bəhməzinin bədənə təsiri ilə maraqlanır, gün ərzində isə cəfəridən daha düzgün istifadə yollarını axtarır. Sumaq da bu xəttə rahatlıqla qoşulan, mətbəxdə yeri olan bir bitki ədviyyatıdır.
Hazırlanma qaydası
Nənə üsulu ilə sumaq dəmi
Sumağı yalnız yeməyə səpmək yox, dəm şəklində də istifadə etmək olar. Nənələrimiz bunu xüsusən yağlı yeməkdən sonra, boğazda quruluq hissi olanda və ya mədə ağırlığında hazırlayardı.
Lazım olanlar
- 1 çay qaşığı keyfiyyətli üyüdülmüş sumaq
- 1 stəkan isti su (qaynar deyil, qaynama həddinə yaxın)
- İstəyə görə bir neçə damcı limon
- İstəyə görə yarım çay qaşığı bal (şəkər problemi olmayanlar üçün)
Addım-addım hazırlanması
- Bir fincana və ya kiçik çaydana 1 çay qaşığı sumaq tökün.
- Üzərinə 200-250 ml isti su əlavə edin.
- Qapağını örtün və 10-12 dəqiqə gözləyin.
- Sonra incə süzgəcdən süzün.
- İstəsəniz ılıq halda bir neçə damcı limon əlavə edin.
Nə vaxt içməli?
Ən uyğun vaxt yeməkdən 20-30 dəqiqə sonra və ya günün ortasında bir fincandır. Gün ərzində 1 fincan çoxları üçün kifayətdir. İlk dəfə sınayırsınızsa, daha zəif dəmləyin. Mədəniz həssasdırsa, acqarına içməyin.
Sumağı yeməkdə necə istifadə etməli?
- Soğan salatının üzərinə 1 çay qaşığı səpin.
- Qatığa azacıq sumaq, nanə və sarımsaq əlavə edib sous hazırlayın.
- Qızardılmış və ya sobada bişmiş tərəvəzlərin üzərinə duzun bir hissəsi əvəzinə sumaq vurun.
- Kabab və toyuq yeməklərində son mərhələdə əlavə edin ki, ətri itməsin.
Həzmə dəstək verən təbii seçimləri sevirsinizsə, qarpız tumunun faydaları və əncir yarpağının maraqlı istifadə sahələri barədə yazılar da diqqətinizi çəkə bilər.
Kimlərə olmaz?
Sumaq ədviyyat kimi az miqdarda çox insanda yaxşı qarşılanır. Amma müalicəvi məqsədlə, yəni hər gün dəm şəklində və ya çox miqdarda istifadə edərkən diqqətli olmaq lazımdır.
Diqqətli olmalı olanlar
- Hamilə və süd verən qadınlar: Yeməkdə az miqdar adətən problem yaratmır. Amma dəm, toz və ya yüksək miqdarda istifadə üçün mütləq həkimlə danışmaq lazımdır.
- Uşaqlar: Kiçik yaşlı uşaqlara dəm şəklində vermək tələsmədən və həkim məsləhəti ilə olmalıdır.
- Mədəsi həssas olanlar: Qıcqırma, reflüks, qastrit, xora meyli varsa, turş dada görə narahatlıq yarada bilər.
- Allergiyası olanlar: Xüsusən bitki və ədviyyat allergiyası olanlar ilk dəfə çox az miqdardan başlamalıdır.
- Xroniki xəstəliyi və daimi dərman qəbulu olanlar: Təzyiq, şəkər, qan durulaşdırıcı və digər daimi dərmanlar qəbul edilirsə, sumaqdan gündəlik dəm kimi istifadə etməzdən əvvəl həkimlə məsləhətləşmək vacibdir.
FAQ
Sumaq doğrudan da təzyiqi salır?
Sumaq dərman deyil. Amma yeməkdə duzu azaltmağa kömək etdiyi üçün təzyiqə dolayısı ilə müsbət təsir göstərə bilər. Birbaşa müalicə kimi qəbul etmək düzgün deyil.
Sumaq çayı hər gün içilə bilərmi?
Sağlam insanlarda zəif dəm şəklində ara-sıra istifadə edilə bilər. Amma hər gün, uzun müddət və müalicə niyyəti ilə içmək istəyirsinizsə, həkim məsləhəti alın. Mədə həssaslığı olanlar üçün gündəlik istifadə uyğun olmaya bilər.
Ən faydalı istifadə yolu hansıdır?
Ən təhlükəsiz və praktik yol onu yeməklərdə ədviyyat kimi istifadə etməkdir. Xüsusən duzu azaltmaq üçün əla seçimdir. Dəm şəklində istifadə isə daha ehtiyatla və qısa müddətli olmalıdır.
Sumaq axşam içilərmi?
Bəli, yeməkdən sonra ılıq şəkildə içilə bilər. Amma turş dad sizdə mədə yanması yaradırsa, axşam istifadə etməyin. Axşam rahatladan başqa bitki çayları axtarırsınızsa, qızılgül çayının axşam niyə rahatlatdığı barədə yazıya da baxa bilərsiniz.
Sumaq sadə ədviyyat kimi görünür. Amma onun gücü məhz sadəliyindədir. Dad verir, duzu azaltmağa kömək edir, həzmi yüngülləşdirir, bitki mənşəli qoruyucu maddələrlə bədənə dəstək olur. El arasında “damar dostu” adını almasının səbəbi də budur.
Tibbi Xəbərdarlıq
Bu məlumatlar yalnız maarifləndirmə xarakterlidir. İstifadə etməzdən əvvəl mütləq həkimlə məsləhətləşin.
