Bir çimdik küncüt bəzən süfrədə adi bəzək kimi görünür, amma bu xırda toxumun içində sağlam yağlar, mineral maddələr və qiymətli bitki zülalı gizlənir. Nənələrimiz küncütü çörəyin üstünə səpir, şirniyyatlara qatır, bəzən də həvəngdəstədə əzib bal ilə qarışdırırdılar. Küncüt həm dadına, həm də uzun müddət toxluq yaratmasına görə qədimdən mətbəximizdə istifadə olunan məhsullardandır.
Son illərdə isə bir sual daha çox verilir: küncütü qovurmadan yemək daha faydalıdır, yoxsa qovurmaq onun təsirini artırır? Cavab tam olaraq “bəli” və ya “xeyr” deyil. Küncütün çiy, isladılmış, üyüdülmüş və qovrulmuş formada fərqli üstünlükləri var. Əsas məsələ onu necə və nə qədər qəbul etməyimizdir.
Çiy küncütlə qovrulmuş küncütün fərqi nədir?
Çiy küncüt yüksək istilik görmədiyi üçün tərkibindəki bəzi həssas maddələri daha yaxşı qoruyur. Xüsusilə sağlam yağların və bəzi bitki mənşəli qoruyucu maddələrin həddindən artıq istiliklə dəyişməsinin qarşısı alınır. Lakin çiy küncütün qabığı sərt ola bilər. Bu səbəbdən orqanizm onun bütün faydalı maddələrindən tam istifadə etməyə bilər.
Qovurma isə küncütün dadını və qoxusunu gücləndirir. Yüngül qovrulmuş toxum daha asan çeynənir və bəzi insanlar üçün həzmi rahat olur. Amma çox yüksək temperaturda və uzun müddət qovurmaq düzgün deyil. Toxum yanmağa başlayanda həm dadı pisləşir, həm də yağların keyfiyyəti zəifləyə bilər.
Deməli, ən münasib seçim adətən çiy və ya az qovrulmuş küncütü üyüdərək, isladaraq və ölçülü şəkildə yeməkdir.
Küncütün əsas faydaları
1. Sümük və dişlərə dəstək verə bilər
Küncütün tərkibində kalsium, maqnezium, fosfor və digər mineral maddələr var. Bu maddələr sümüklərin və dişlərin normal quruluşunda iştirak edir. Küncüt təkbaşına sümük xəstəliklərini müalicə etmir. Lakin müxtəlif qidalarla zəngin rasionun bir hissəsi kimi faydalı seçim ola bilər.
Xüsusilə süd məhsullarından az istifadə edən insanlar küncütü qidalanmalarına əlavə edə bilərlər. Bununla belə, küncütdəki kalsiumun miqdarı toxumun növündən, qabıqlı və ya qabıqsız olmasından asılıdır.
2. Ürək və damar sağlamlığına kömək edə bilər
Küncüt bitki mənşəli sağlam yağlarla zəngindir. Bu yağlar yağlı və çox qızardılmış qidaların yerinə istifadə edildikdə gündəlik qidalanmanın daha balanslı olmasına kömək edə bilər. Tərkibindəki bəzi bitki maddələri də damarların qorunmasına dəstək verə bilər.
Amma küncüt yüksək kalorili məhsuldur. “Faydalıdır” deyə onu ovuc-ovuc yemək düzgün deyil. Çox miqdarda qəbul edildikdə çəkinin artmasına səbəb ola bilər.
3. Həzm sistemini dəstəkləyir
Küncüt lif ehtiva edir. Lif bağırsaqların normal işləməsinə kömək edir və toxluq hissini uzada bilər. Çiy küncütü üyüdərək yemək bəzi insanlarda daha rahat həzm olunur. Toxumun bütöv halda udulması isə faydalı maddələrin tam mənimsənilməsini azalda bilər.
Qəbizliyə meyli olanlar küncütü qatıq, sıyıq və ya tərəvəz salatına əlavə edə bilərlər. Bununla yanaşı, gün ərzində kifayət qədər su içmək də vacibdir.
4. Dəri və saç üçün faydalı maddələr verir
Küncütün tərkibində sink, mis, E vitamini və sağlam yağlar var. Bu maddələr dərinin və saçın normal vəziyyətinin qorunmasında rol oynayır. Küncüt yağı ilə dərini yağlamaq xalq arasında istifadə olunsa da, hər kəsdə eyni nəticəni vermir.
Dəriyə küncüt yağı çəkməzdən əvvəl kiçik bir sahədə sınaq aparmaq lazımdır. Qızartı, qaşınma və yanma yaranarsa, istifadəyə davam etmək olmaz.
5. Uzun müddət toxluq yarada bilər
Küncüt həm yağ, həm lif, həm də bitki zülalı ehtiva etdiyi üçün tez acmağın qarşısını müəyyən qədər ala bilər. Səhər yeməyində sıyığa, qatığa və ya tam taxıllı çörəyə bir qaşıq küncüt əlavə etmək daha balanslı seçimdir.
Çəki azaltmaq istəyənlər isə miqdara diqqət etməlidirlər. Kiçik toxum olsa da, enerji dəyəri yüksəkdir.
Çia toxumunun gözlənilməz tərəfləri haqqında yazımızda da toxumların lif və toxluq baxımından fərqlərini öyrənə bilərsiniz. Kətan toxumunu suya qatıb içərkən diqqət edilməli məqamlar da bu mövzu ilə yaxından əlaqəlidir.
Küncütü qovurmadan necə yemək olar?
1. Sadə üyüdülmüş küncüt
- Əvvəlcə küncütü diqqətlə seçin və daş, qabıq qalıqları olmadığından əmin olun.
- Toxumları axar su altında qısa müddət yuyun.
- Təmiz dəsmalın üzərinə sərib tam qurudun.
- Quruduqdan sonra onu üyüdücü qabda və ya həvəngdəstədə xırdalayın.
- Gündə bir dəfə 1 çay qaşığı ilə başlayın. Orqanizm uyğunlaşdıqda miqdarı 1 xörək qaşığına qədər artırmaq olar.
Üyüdülmüş küncütü qatığa, sıyığa, salata və ya şorbaya əlavə etmək mümkündür. Hazırladığınız qarışığı uzun müddət otaq temperaturunda saxlamayın. Tərkibində yağ çox olduğu üçün tez xarab ola bilər. Kiçik miqdarda hazırlayıb soyuducuda, qapaqlı qabda saxlamaq daha uyğundur.
2. Küncütü isladaraq yemək
- Bir xörək qaşığı küncütü axar su ilə yuyun.
- Üzərinə bir stəkan içməli su əlavə edin.
- 6–8 saat, ən yaxşısı gecə boyunca saxlayın.
- Səhər suyunu süzüb toxumları yenidən yuyun.
- İsladılmış küncütü yaxşı çeynəyərək yeyin və ya blenderdən keçirib qatığa əlavə edin.
İslatma toxumun yumşalmasına kömək edir. Bəzi insanlarda həzm də daha rahat gedir. Lakin isladılmış küncütü isti yerdə uzun müddət saxlamaq olmaz. Turş qoxu və yapışqanlıq yaranarsa, istifadə etməyin.
3. Küncütlü qatıq qarışığı
Bir kasa sadə qatığa 1 çay qaşığı üyüdülmüş küncüt əlavə edin. İstəyə görə üzərinə bir neçə parça alma və ya armud da qata bilərsiniz. Bu qarışığı səhər yeməyində və ya günorta ara qidası kimi qəbul etmək olar.
Bal əlavə etmək istəyirsinizsə, miqdarı az saxlayın. Şəkərli qidalarla birlikdə çox küncüt qəbul etmək məhsulun ümumi enerji dəyərini artırır.
Qovurmaq istəyənlər nəyə diqqət etməlidir?
Küncütü qovurmaq qadağan deyil. Əsas məsələ onu yandırmamaqdır. Toxumları quru tavaya nazik qatla tökün. Zəif və ya orta istilikdə 2–4 dəqiqə qarışdırın. Rəngi bir qədər dəyişən və xoş qoxu gələn kimi ocaqdan götürün.
Qara tüstü, yanıq qoxusu və çox tünd rəng küncütün həddindən artıq qovrulduğunu göstərir. Belə toxumları yemək məsləhət deyil. Qovrulmuş küncütü isti halda qapalı qaba doldurmayın. Əvvəlcə tam soyumasını gözləyin.
Balqabaq tumunun kişilər üçün faydalı tərəfləri barədə yazımızda da tumların qovrulması və qəbul miqdarı ilə bağlı oxşar məqamlar var. Gicitkən toxumunun güc və saç üçün maraqlı tərəfləri də toxumların qidalanmada istifadəsi baxımından diqqət çəkir.
Kimlərə küncüt olmaz?
Küncüt allergiyası olanlar
Küncüt bəzi insanlarda güclü allergik reaksiya yarada bilər. Ağız və dodaqlarda şişmə, səpki, nəfəs darlığı, boğazda tutulma və qusma kimi əlamətlər olarsa, dərhal tibbi yardım çağırmaq lazımdır. Əvvəllər küncütə qarşı allergiya yaranıbsa, çiy və qovrulmuş formasından uzaq durmaq lazımdır.
Kiçik uşaqlar
Bütöv küncüt kiçik uşaqlarda boğulma təhlükəsi yarada bilər. Uşaqlara küncüt verməzdən əvvəl pediatrla məsləhətləşmək, toxumu üyüdülmüş və yaşa uyğun formada təqdim etmək daha təhlükəsizdir.
Hamilə və süd verən qadınlar
Qida miqdarında küncüt əksər insanlar üçün uyğun ola bilər. Lakin hamiləlik və südvermə dövründə çox miqdarda küncüt, küncüt yağı və müxtəlif bitki qarışıqları qəbul etmək məsləhət deyil. Allergiya, mədə narahatlığı və digər xüsusi vəziyyətlər varsa, həkimlə danışmaq lazımdır.
Xroniki xəstəliyi və dərman istifadəsi olanlar
Böyrək, qaraciyər, mədə-bağırsaq xəstəliyi olanlar və müntəzəm dərman qəbul edənlər küncütü müalicə vasitəsi kimi istifadə etməməlidirlər. Küncüt yağı və yüksək miqdarda toxum qəbulundan əvvəl həkim rəyi alınmalıdır.
FAQ: Tez-tez verilən suallar
Küncütü çiy yemək daha faydalıdırmı?
Çiy küncüt bəzi həssas maddələri daha yaxşı qoruya bilər. Amma bütöv toxumun həzmi çətin ola bilər. Ən yaxşı seçim onu yaxşı çeynəmək, islatmaq və ya üyütməkdir.
Gündə nə qədər küncüt yemək olar?
Sağlam böyüklər üçün gündə 1–2 xörək qaşığı adətən kifayət edir. İlk dəfə istifadə edənlər 1 çay qaşığı ilə başlamalıdır. Allergiya və ya mədə narahatlığı yaranarsa, qəbul dayandırılmalıdır.
Küncüt arıqladırmı?
Xeyr, küncüt birbaşa arıqladan vasitə deyil. Lif və yağ sayəsində toxluq yarada bilər. Lakin kalorisi yüksək olduğu üçün çox qəbul edildikdə çəki artımına səbəb ola bilər.
Küncüt yağı daha faydalıdır, yoxsa toxumun özü?
Küncüt toxumunda lif, bitki zülalı və müxtəlif mineral maddələr var. Yağda isə lif olmur. Buna görə gündəlik qidalanmada ölçülü şəkildə bütöv və ya üyüdülmüş toxuma üstünlük vermək daha məqsədəuyğundur.
Nəticə
Küncütü qovurmadan yemək bəzi faydalı maddələrin qorunmasına kömək edə bilər.
Lakin çiy toxumu bütöv halda udmaq əvəzinə onu islatmaq və ya üyütmək daha düzgün seçimdir. Qovrulmuş küncüt də faydasız deyil. Sadəcə zəif istilikdə, qısa müddət qovrulmalı və yandırılmamalıdır.
Əsas qayda sadədir: küncütü dərman kimi yox, sağlam qidalanmanın kiçik, lakin qiymətli hissəsi kimi qəbul edin. Digər toxumlar barədə məlumat üçün qara zirə yağının mədəyə təsiri haqqında yazımıza da nəzər sala bilərsiniz.
Bu məlumatlar yalnız maarifləndirmə xarakterlidir. İstifadə etməzdən əvvəl mütləq həkimlə məsləhətləşin.
