Bəzən elə bitkilər var ki, illərlə gözümüzün önündə olur, amma onların əsl gücünü tam bilmirik. Yarpız da məhz belə nemətlərdəndir. Mətbəxdə ayrana, salata, dovğaya, ət yeməklərinə vurulan bu ətirli göyərti əslində təkcə dad vermir. O, həm də bədənə rahatlıq gətirən, həzmi yüngülləşdirən, nəfəsi açan və insanı içdən sakitləşdirən təbii bir köməkçidir. Nənələrimizin sandığında, samovarın yanında, yaylaq süfrəsində yarpız həmişə öz yerini tutub. Bəzən təzə halda doğranıb yeməyə qatılıb, bəzən qurudulub çay kimi dəmlənib, bəzən də qarın ağrısı, köp və ürəkbulanma zamanı ilk əl atılan vasitələrdən biri olub.
Yarpızın sirri onun təravətli qoxusunda gizlənir. Bu qoxunu verən təbii maddələr, xüsusilə mentol, orqanizmə bir neçə istiqamətdə təsir göstərir. Ona görə də yarpız həm xalq təbabətində, həm də müasir fitoterapiyada ən çox istifadə olunan bitkilərdən sayılır. Ən maraqlısı isə budur ki, çoxları yarpızı sadəcə yeməyə qatılan bir göyərti kimi tanıyır. Halbuki düzgün istifadə ediləndə o, gündəlik narahatlıqların azalmasına ciddi kömək edə bilər.
Əgər siz də “yarpız nə üçün bu qədər qiymətlidir?” sualını verirsinizsə, bu şəfa bələdçisində hər şeyi sadə dillə öyrənəcəksiniz.
Yarpızın tarixi və xalq təbabətində yeri
Azərbaycan mətbəxində və ev məişətində yarpız çox qədimdən istifadə olunub. Xüsusilə kənd yerlərində yarpız təkcə göyərti kimi yox, həm də təbii sağaldıcı vasitə kimi tanınıb. Nənələrimiz ağır yeməkdən sonra yarpızlı çay dəmləyər, mədə köpü olan uşaqlara az miqdarda yarpız suyu verər, yayda isə sərinləşdirici təsirinə görə ayrana və qatığa bolca əlavə edərdilər. Bu ənənə təsadüfi deyildi. Yarpız həm dadı artırır, həm də yeməyin bədənə daha rahat oturmasına yardım edirdi.
Ətirli bitkilər arasında yarpızın xüsusi yeri var. Onun təzə yarpaqları da, qurudulmuş forması da faydalıdır. Elə buna görə də bir çox ailədə yarpız mövsümündə yığılıb qurudular, qış üçün saxlanardı. Bu, həm qənaətli, həm də sağlam vərdiş idi.
Yarpızın əsas faydaları
Yarpızın faydaları çoxşaxəlidir. Onun təsiri əsasən həzm sistemi, sinir sistemi, tənəffüs yolları və ümumi rahatlıq hissi ilə bağlıdır.
1. Həzmi yüngülləşdirir
Yarpızın ən məşhur təsiri məhz həzmə kömək etməsidir. Ağır yeməkdən sonra yaranan şişkinlik, köp, mədədə doluluq hissi və narahatlıq zamanı yarpız çayı çox insanı rahatlaşdırır. O, mədə və bağırsaq əzələlərinin daha rahat işləməsinə kömək edə bilər. Xüsusilə yağlı və ədviyyatlı yeməklərdən sonra yarpız içmək bədəni yüngülləşdirə bilər.
2. Ürəkbulanmanı azalda bilər
Bəzi insanlarda yol gedərkən, stress zamanı və ya həzm pozulduqda ürəkbulanma hissi yaranır. Yarpızın təravətli qoxusu və çay şəklində istifadəsi bu hissin azalmasına yardım edə bilər. Elə buna görə bir çox adam yarpızı sakitləşdirici və yüngülləşdirici bitki hesab edir.
3. Nəfəsi təravətləndirir
Yarpız ağızda xoş ətir yaradır. Bu, təkcə qoxu ilə bağlı deyil. O, ağızda təravət hissi verərək nəfəsi daha təmiz hiss etdirməyə kömək edir. Təbii yolla ağız təravəti axtaranlar üçün yarpız yaxşı seçimdir.
4. Soyuqdəymə zamanı rahatlıq verə bilər
Yarpızın qoxusu burun tutulması və boğaz narahatlığı zamanı bir qədər rahatlıq hissi yarada bilər. İsti yarpız çayı içmək, onun buxarını hiss etmək bəzən nəfəs yollarını açmağa kömək edir. Əlbəttə, bu, xəstəliyin müalicəsi deyil, amma narahatlığın azalmasına dəstək ola bilər.
5. Sinirləri sakitləşdirə bilər
Gərgin gündən sonra bir fincan yarpız çayı içmək bir çox insanda rahatlıq hissi yaradır. Bu bitkinin ətri və isti dəmləməsi sinir gərginliyini azaltmağa, bədəni sakitləşdirməyə kömək edə bilər. Axşam saatlarında qəhvə və tünd çay əvəzinə yarpız çayı seçənlər çox vaxt daha rahat hiss etdiklərini deyirlər.
6. Baş ağrısı və yorğunluq hissində yüngüllük verə bilər
Bəzi hallarda yarpız qoxusu insana təravət verir. Yorğunluqdan yaranan ağırlıq hissində, havasız mühitdən sonra və ya gərgin günlərdə bu ətirli bitki daha ayıq hiss etməyə kömək edə bilər. Bununla belə, güclü və davamlı baş ağrılarında mütləq səbəb araşdırılmalıdır.
7. Dəriyə dolayı faydası ola bilər
Yarpız birbaşa möcüzəvi dəri vasitəsi sayılmasa da, həzm düzəldikcə və bədən rahatladıqca dəridə də ümumi yaxşılaşma hiss oluna bilər. Bundan başqa, bəzi insanlar yarpız dəmləməsinin soyumuş halını üz yuma suyu kimi istifadə edirlər. Lakin həssas dəridə ehtiyatlı olmaq vacibdir.
8. İsti havalarda sərinlik hissi yaradır
Yarpızın mentollu təsiri bədənə sərinlik hissi verir. Yay aylarında ayrana, suya və ya yüngül çaylara əlavə ediləndə insan özünü daha gümrah hiss edə bilər. Bu xüsusiyyətinə görə yarpız yay süfrələrinin sevimlisi sayılır.
9. İmmuniteti dəstəkləyən ümumi bitki vərdişinin bir hissəsidir
Yarpız təkbaşına bütün problemləri həll etmir. Amma düzgün qidalanma və təbii bitki vərdişləri içində onun yeri böyükdür. Ətirli göyərtilərdən istifadə edən insanlar həm daha rəngarəng qidalanır, həm də bədəninə təbii dəstək verir. Bu baxımdan kəklikotu çayı, reyhan çayı və bənövşə çayı kimi digər bitki seçimləri də gündəlik rahatlıq üçün maraqlı alternativlərdir.
Yarpızı necə istifadə etmək olar?
Yarpızdan yararlanmağın bir neçə sadə yolu var. Ən çox istifadə olunan formalar bunlardır:
Təzə yarpaq kimi
Salatlara, qatığa, ayrana, şorbalara və ət yeməklərinə əlavə edilə bilər. Bu üsul həm dadı artırır, həm də həzmi yüngülləşdirməyə kömək edir.
Qurudulmuş yarpız kimi
Qurudulmuş yarpız xüsusilə qış aylarında çox işə yarayır. Onu yeməklərə səpmək, qatığa qatmaq və ya dəmləmə hazırlamaq mümkündür.
Çay və dəmləmə şəklində
Ən rahat və təsirli üsullardan biri yarpız çayıdır. Həm təzə, həm də qurudulmuş yarpaqlardan istifadə etmək olar.
Yarpız çayının hazırlanma qaydası
Lazım olanlar
- 1 xörək qaşığı qurudulmuş yarpız və ya 7-8 ədəd təzə yarpız yarpağı
- 1 stəkan qaynar su
- İstəyə görə az miqdarda bal və ya bir dilim limon
Addım-addım hazırlanma
1. Suyu qaynadın
Bir stəkan içməli suyu qaynadın. Su qaynadıqdan dərhal sonra oddan götürün.
2. Yarpızı əlavə edin
Qurudulmuş və ya təzə yarpızı stəkana və ya çaydana qoyun.
3. Üzərinə qaynar su tökün
Qaynar suyu yarpızın üzərinə əlavə edin və qabın ağzını örtün. Bu, ətrin və faydalı maddələrin itməsinin qarşısını alır.
4. 7-10 dəqiqə gözləyin
Çayın yaxşı dəmlənməsi üçün 7-10 dəqiqə kifayətdir. Daha tünd istəsəniz, 12 dəqiqəyə qədər saxlaya bilərsiniz. Amma həddindən artıq uzun dəmləmək dadı kəskinləşdirə bilər.
5. Süzüb için
Dəmləmə hazır olduqdan sonra süzün. İlıq halda içmək daha rahatdır.
Nə vaxt içmək daha yaxşıdır?
- Ağır yeməkdən 20-30 dəqiqə sonra
- Axşam saatlarında rahatlamaq üçün
- Şişkinlik və köp hissi olduqda
- Yüngül ürəkbulanma hiss ediləndə
Gün ərzində 1-2 fincan kifayət edir. Hər şeydə olduğu kimi, burada da ölçü vacibdir.
Yarpızı başqa nə ilə birləşdirmək olar?
Yarpız bəzi bitkilərlə birlikdə daha maraqlı qarışıqlar yarada bilər. Məsələn, yeməklərdə cəfəri ilə birlikdə istifadə olunanda həm ətir, həm də fayda artır. Bu mövzuda cəfərinin düzgün istifadəsi ilə bağlı yazıya da baxa bilərsiniz. Yay aylarında isə yarpız semizotu və reyhanla birlikdə çox gözəl uyğunlaşır. Bunun üçün semizotunun faydaları və reyhanın təsiri haqqında məqalələr də maraqlı ola bilər. Əgər yaddaşı və ümumi gümrahlığı dəstəkləyən bitkilərlə maraqlanırsınızsa, rozmarin çayı barədə yazı da faydalı olacaq.
Kimlərə olmaz?
Yarpız faydalı bitki olsa da, hər kəs üçün eyni dərəcədə uyğun olmaya bilər. Xüsusilə aşağıdakı hallarda ehtiyatlı olmaq lazımdır.
1. Mədə turşuluğu və qıcqırması olanlar
Bəzi insanlarda yarpız mədə qapağını boşalda bilər. Bu isə qıcqırmanı artıra bilər. Əgər sizdə tez-tez mədə yanması olursa, yarpız çayını çox içməmək daha yaxşıdır.
2. Hamilə və süd verən qadınlar
Adi qida miqdarında istifadə adətən problem yaratmasa da, müalicə məqsədilə çoxlu dəmləmə və ya yarpız əlavələri istifadə etməzdən əvvəl həkimlə məsləhətləşmək vacibdir.
3. Kiçik yaşlı uşaqlar
Xüsusilə çox balaca uşaqlarda güclü mentollu məhsullar uyğun olmaya bilər. Uşaqlara yarpız verməzdən əvvəl yaşına və vəziyyətinə uyğunluq nəzərə alınmalıdır.
4. Xroniki xəstəliyi olanlar
Öd kisəsi, mədə, qaraciyər və davamlı həzm problemi olan şəxslər yarpızı müalicə vasitəsi kimi davamlı istifadə etməzdən əvvəl həkimdən məsləhət almalıdır.
5. Dərman qəbul edənlər
Hərçənd yarpız adi bitki sayılır, amma mütəmadi dərman qəbul edənlər, xüsusilə həzm sistemi ilə bağlı dərmanlardan istifadə edənlər ehtiyatlı olmalıdır.
Yarpızdan istifadə zamanı vacib məsləhətlər
- Çayı çox tünd hazırlamayın.
- Gündə 1-2 fincandan artıq içməyin.
- İlk dəfə istifadə edirsinizsə, az miqdardan başlayın.
- Allergik reaksiya hiss etsəniz, dayandırın.
- Şikayətlər uzun sürürsə, yalnız bitkiyə güvənməyin.
FAQ
Yarpız çayı hər gün içilə bilərmi?
Əksər sağlam insanlarda gün ərzində 1 fincan yarpız çayı problem yaratmır. Amma hər gün uzun müddət və çox miqdarda istifadə etməzdən əvvəl şəxsi sağlamlıq vəziyyəti nəzərə alınmalıdır.
Yarpız arıqladırmı?
Yarpız birbaşa arıqladan vasitə deyil. Amma həzmi yüngülləşdirə, şişkinliyi azalda və yüngüllük hissi yarada bilər. Sağlam qidalanma ilə birlikdə faydalı dəstək ola bilər.
Təzə yarpız daha faydalıdır, yoxsa qurudulmuş?
Hər iki forma faydalıdır. Təzə yarpız daha canlı ətir və təravət verir. Qurudulmuş yarpız isə uzun müddət saxlanılır və çay üçün çox əlverişlidir.
Yarpız çayı yatmazdan əvvəl içmək olarmı?
Bəli, bir çox insan axşam saatlarında yarpız çayı içəndə özünü daha rahat hiss edir. Lakin mədə qıcqırması olanlar yatmazdan dərhal əvvəl içməsə daha yaxşıdır.
Nəticə
Yarpız sadə görünən, amma təsiri böyük olan bitkilərdəndir. O, mətbəxdə dad yaradır, bədəndə yüngüllük hissi verir, həzmi dəstəkləyir və günün gərginliyini bir qədər azaltmağa kömək edir.
Ən gözəl tərəfi isə budur ki, bu bitkiyə çatmaq çox asandır. Bəzən şəfa uzaqda yox, elə mətbəximizdə olur. Yarpız da həmin təbii nemətlərdən biridir. Əgər onu indiyə qədər sadəcə yeməyə qatılan göyərti kimi görürdünüzsə, indi ona bir az da başqa gözlə baxacaqsınız.
Bu məlumatlar yalnız maarifləndirmə xarakterlidir. İstifadə etməzdən əvvəl mütləq həkimlə məsləhətləşin.
