15 avqust 1977-ci ildə Ohayo ştatında səmaya çevrilmiş nəhəng bir radio teleskop cəmi 72 saniyə ərzində elə bir siqnal tutdu ki, bu günə qədər elm dünyasının ən məşhur tapmacalarından birinə çevrildi. Siqnal o qədər güclü, o qədər qeyri-adi idi ki, məlumatları analiz edən astronom Cerri Eyman kompüter çapının kənarına qırmızı qələmlə sadəcə bir söz yazdı: “Wow!”. Və sual o gündən bəri dəyişməyib: Əgər bu siqnal həqiqətən kosmosdan gəlmişdisə, onu göndərən nə idi və niyə bir daha heç vaxt görünmədi?
Kosmik tarixə düşən 72 saniyə
“Wow! siqnalı” ABŞ-ın Ohio State University-yə məxsus Big Ear radio teleskopu tərəfindən qeydə alınıb. Big Ear adi teleskop kimi hərəkət edən cihaz deyildi; o, sabit vəziyyətdə dayanır, Yer fırlandıqca səmanın müxtəlif hissələri onun baxış sahəsindən keçirdi. Məhz buna görə siqnalın 72 saniyə davam etməsi təsadüfi rəqəm deyildi. Bir mənbə teleskopun həssaslıq zolağından keçərkən təxminən bu qədər vaxt görünməli idi. Bu detalın özü siqnalın təsadüfi laboratoriya səs-küyü yox, real astronomik istiqamətdən gəldiyi ehtimalını gücləndirirdi.
Siqnal 1420 meqahersə yaxın tezlikdə, yəni neytral hidrogenin məşhur “21 santimetrlik xətti” ətrafında qeydə alınmışdı. Radioastronomiyada bu diapazon xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki kainatdakı ən bol element olan hidrogen bu tezlikdə təbii iz buraxır. Bir çox SETI tədqiqatçıları – yəni yerdənkənar ağıllı həyat axtaran alimlər – hesab edirlər ki, əgər kainatda başqa bir sivilizasiya mesaj göndərmək istəsə, hidrogen xətti kimi universal və “hamının tanıya biləcəyi” bir tezliyi seçə bilər.
Ən heyrətamiz detal isə siqnalın gücü idi. Big Ear-in kompüter çapında görünən “6EQUJ5” simvolları siqnalın fon səs-küyündən qat-qat güclü olduğunu göstərirdi. Bu, sadə bir rəqəm ardıcıllığı deyildi; hər simvol siqnalın intensivlik səviyyəsini göstərirdi. Siqnal əvvəlcə yüksəlmiş, sonra tədricən azalmışdı. Bu forma da sabit teleskopun baxış sahəsindən keçən uzaq bir mənbəyə uyğun gəlirdi.
Niyə bu siqnal bu qədər fərqlidir?
Kosmos radio dalğaları ilə doludur. Ulduzlar, qalaktikalar, kvazarlar, pulsarlar – hamısı elektromaqnit siqnalları yayır. Amma “Wow! siqnalı”nı fərqləndirən əsas cəhət onun çox dar zolaqlı görünməsi idi. Təbii kosmik mənbələrin böyük hissəsi geniş tezlik sahəsində səs-küy yaradır. Dar diapazonlu, fokuslanmış radio siqnal isə çox vaxt texnoloji mənşəyə işarə edə bilər.
SETI araşdırmalarının məhz belə siqnalları axtarmasının səbəbi də budur. Əgər təbiət geniş, qarışıq radio mənzərəsi yaradırsa, texnologiya isə daha “nizamlı” iz buraxır. Bu baxımdan “Wow! siqnalı” illər boyu bir çox alim üçün ən güclü namizədlərdən biri sayılıb. Ancaq “namizəd” sözü burada vacibdir. Çünki elmdə bir siqnalın sensasiya yaratması kifayət etmir; təkrarlanması və müstəqil təsdiqi lazımdır. “Wow! siqnalı” isə məhz bu nöqtədə böyük problemə çevrilir: o, bir dəfə göründü və sanki kosmos onu uddu.
Siqnalın gəldiyi istiqamət: Oxatan bürcündə itən iz
Hesablamalara görə siqnal Oxatan (Sagittarius) bürcü istiqamətindən gəlib. Daha dəqiq desək, o, göy üzünün Süd Yolunun sıx və mürəkkəb görünən hissəsinə yaxın bir bölgədən qeydə alınıb. Bu ərazi astronomlar üçün həm cəlbedici, həm də çətindir. Çünki burada saysız ulduzlar, qaz buludları və müxtəlif radio mənbələri yerləşir.
Problem ondadır ki, Big Ear teleskopunun quruluşuna görə siqnalın dəqiq mövqeyi tam bir nöqtə kimi yox, iki ehtimal zolağından biri kimi müəyyən edilə bilirdi. Bu isə axtarışı xeyli çətinləşdirdi. Sonrakı illərdə müxtəlif radio rəsədxanaları həmin istiqamətə dönə-dönə baxsa da, siqnalın eynisini qeydə almaq mümkün olmadı.
NASA-nın məlumatlarına görə, radioastronomiyada təsadüfi və keçici siqnalların təhlili olduqca mürəkkəbdir; çünki həm süni peyklər, həm Yer mənşəli radio qarışıqları, həm də həqiqi kosmik hadisələr bəzən bir-birinə bənzər izlər yarada bilər. Lakin “Wow! siqnalı”nın tezliyi və intensivlik profili uzun illər ərzində onun sadə radio müdaxiləsi olmadığını düşündürüb.
Yer mənşəli müdaxilə idimi?
Ən skeptik izah budur: bəlkə siqnal kosmosdan yox, Yerdən gəlirdi. Məsələn, hərbi rabitə, peyk, təyyarə, gizli avadanlıq və ya cihaz nasazlığı? Bu ehtimal ilk gündən gündəmdə olub. Amma burada bir neçə problem var.
Birincisi, siqnal radioastronomiya üçün qorunan diapazona yaxın tezlikdə idi. Bu sahədə qəsdən yayım etmək beynəlxalq qaydalar baxımından problemli sayılır. İkincisi, siqnalın güc dəyişimi göydə hərəkət edən bir mənbənin teleskop zolağından keçməsinə bənzəyirdi. Üçüncüsü, Big Ear kimi layihələr məhz radio qarışıqlarını ayırd etmək üçün qurulmuşdu.
Bununla belə, “tamamilə istisna olunub” demək də doğru olmaz. Elm dünyasında bir çox tədqiqatçı hesab edir ki, təkrarlanmayan bir siqnal heç vaxt tam qətiyyətlə “ağıllı mənşəlidir” deyə bilməz. Çünki birdəfəlik müşahidə sübut yox, anomaliyadır. “Wow! siqnalı” da hələ də bu sərhəddə dayanır: çox güclü anomaliya, amma tam təsdiq edilməmiş hadisə.
Komet nəzəriyyəsi: sirrin açarı, yoxsa yeni mübahisə?
2010-cu illərdə ən çox müzakirə olunan alternativ izahlardan biri komet nəzəriyyəsi oldu. Bəzi tədqiqatçılar iddia etdilər ki, 1977-ci ildə həmin bölgədən keçən kometlərin ətrafındakı hidrogen buludları 1420 meqahersə yaxın radio siqnallar yarada bilərdi. Bu fikir ilk baxışda cəlbedici görünürdü: həm tezlik uyğun gəlirdi, həm də təbii izah təqdim olunurdu.
Ancaq bu nəzəriyyə ciddi tənqidlərlə qarşılandı. Bir çox radioastronom vurğuladı ki, kometlərdən gələn siqnalların gücü, forması və xüsusiyyətləri “Wow! siqnalı” ilə tam üst-üstə düşmür. Üstəlik, eyni tip müşahidələr başqa vaxtlarda eyni səviyyədə təkrarlanmadı. Arxeoloqların son tədqiqatlarında necə bir tapıntının dəyəri kontekst və təkrar yoxlama ilə ölçülürsə, radioastronomiyada da eyni prinsip işləyir: bir fərziyyə müşahidələrin hamısını izah etmirsə, mübahisə bitmir.
Bu gün komet nəzəriyyəsi tam rədd edilmiş sayılmasa da, böyük hissə alim üçün məsələni bağlamır. O, sadəcə “mümkün təbii izahlardan biri” kimi qalır.
Bəs yadplanetlilər ehtimalı?
Ən populyar və təbii ki, ən sensasiyalı sual budur: Bu, başqa bir sivilizasiyanın mesajı ola bilərdimi? Elmi baxımdan cavab belədir: istisna edilmir, amma sübut olunmayıb.
Bu ehtimalı gücləndirən məqamlar var. Siqnal dar zolaqlı idi. Güclü idi. Hidrogen xətti yaxınlığında idi. Üstəlik, göydən gələn real mənbə kimi görünürdü. Bütün bunlar SETI tədqiqatçılarını həyəcanlandırmağa kifayət etmişdi.
Amma qarşı tərəfdə çox sərt suallar dayanır. Əgər bu, ağıllı sivilizasiyanın siqnalı idisə, niyə yalnız 72 saniyə göründü? Niyə təkrar göndərilmədi? Niyə içində hər hansı kod, ritm və ya məlumat nümunəsi aşkar edilmədi? Bəzi alimlər deyirlər ki, bəlkə də biz mesajın yalnız bir parçasını gördük; mənbə periodik işləyirdi, ya da şüa çox dar idi və Yer onun qarşısından təsadüfən keçdi. Digərləri isə hesab edir ki, “təkrar olmayan texnoloji siqnal” iddiası həddən artıq romantik yanaşmadır.
Kvant fizikası sahəsindəki alimlər birbaşa “Wow! siqnalı”nı araşdırmasalar da, onların tez-tez vurğuladığı bir prinsip burada da keçərlidir: kainatın ən qəribə hadisələri belə yalnız ölçülə, təkrar oluna və modelləşdirilə bildikdə elmə çevrilir. “Wow! siqnalı” isə hələ də müşahidə edilmiş, lakin nəzarət olunan şəkildə yenidən əldə edilməmiş bir hadisədir.
Niə bir daha tapılmadı?
Sirrin mərkəzində duran əsas sual da budur. Sonrakı onilliklər ərzində həm həvəskarlar, həm peşəkar rəsədxanalar, həm də SETI proqramları həmin bölgəni yenidən və yenidən dinlədilər. Nəticə? Sükut.
Bunun bir neçə ehtimalı var:
- Mənbə həqiqətən keçici idi və qısa müddətlik aktivləşib söndü.
- Siqnal periodikdir, lakin biz onu yenidən tutacaq doğru anda baxmadıq.
- Mənbə çox dar istiqamətli idi və Yer yalnız bir dəfə onun yoluna düşdü.
- Siqnal təbii hadisə idi, amma nadir və təkrarlanması çətin olan şəraitdə yarandı.
- Biz 1977-ci ildə hələ tam anlamadığımız bir radio müdaxiləsini kosmik hadisə kimi şərh etdik.
Bu versiyaların heç biri tam qaneedici deyil. Məhz buna görə “Wow! siqnalı” elmi müəmmadan daha çox, elmin öz sərhədlərini xatırladan hadisəyə çevrilib. Bəzən biz həqiqətən bir şey görürük, amma onu izah etməyə lazım olan ikinci müşahidəni heç vaxt əldə etmirik.
Müasir teleskoplar bu sirri aça bilərmi?
Bu gün 1977-ci illə müqayisədə radioastronomiya tamam başqa səviyyədədir. Daha həssas antenlər, daha yüksək hesablama gücü, süni intellekt əsaslı siqnal analizi və geniş monitorinq şəbəkələri sayəsində göy üzündəki keçici hadisələri daha yaxşı izləmək mümkündür. FAST, MeerKAT, Green Bank kimi müasir rəsədxanalar və SETI layihələri səmanın müxtəlif hissələrini əvvəlkindən qat-qat dəqiq dinləyir.
NASA-nın məlumatlarına görə, kainatda qısaömürlü radio hadisələrinin sayı düşündüyümüzdən daha çox ola bilər. Məsələn, Fast Radio Bursts – yəni sürətli radio partlayışları – bir zamanlar tam müəmmalı idi, indi isə onlarla bağlı ciddi məlumat bazası yaranıb. Bu fakt “Wow! siqnalı”na da ümid verir. Ola bilsin, 1977-ci ildə qeydə alınan hadisə tək və təkrarolunmaz möcüzə yox, sadəcə hələ düzgün sinifləndirilməmiş radio fenomeni idi.
Amma burada vacib fərq var: sürətli radio partlayışları adətən geniş tezlik sahəsində və çox qısa – millisaniyəlik – baş verir. “Wow! siqnalı” isə 72 saniyəlik, dar zolaqlı bir hadisə idi. Yəni onu mövcud tanınmış siniflərdən birinə asanlıqla yerləşdirmək olmur.
Elmin ən dürüst cavabı: “Bilmirik”
İnsanlıq çox vaxt sirrləri ya fövqəltəbii, ya da tam həll olunmuş kimi görmək istəyir. “Wow! siqnalı” isə bu iki qütb arasında dayanır. O, nə sadə şəkildə “yadplanetlilər bizi çağırdı” hekayəsinə sığır, nə də rahatlıqla “sadə radio səs-küyü idi” cümləsi ilə bağlanır.
Əslində bu siqnalın cazibəsi də buradadır. O, bizə kainatın nə qədər böyük olduğunu xatırladır. Bəlkə həmin 72 saniyə ərzində biz doğrudan da başqa bir ağlın yaratdığı izlə üz-üzə qaldıq. Bəlkə də bu, təbiətin hələ tam başa düşmədiyimiz nadir radio oyunlarından biri idi. Hər iki halda nəticə dəyişmir: kainat hələ də suallarla doludur.
Bu gün “Wow! siqnalı” elmi ədəbiyyatda bir xəbərdarlıq nişanı kimidir. O, astronomlara deyir ki, tək bir müşahidə bəzən bütün nəzəri çərçivələri sarsıda bilər. Və o, bizə – Yer üzündə gecələr səmaya baxan insanlara – daha sadə bir şeyi xatırladır: bəzən ən böyük kəşflər cavab tapdığımız anda yox, sualı itirmədiyimiz anda başlayır.
Nəticə: 72 saniyənin bitməyən əks-sədası
“Wow! siqnalı”nın mənbəyi niyə tapılmır? Çünki elimizdə yalnız bir dəfə görünmüş, çox güclü, amma təkrarlanmayan bir iz var. O iz nə tam süni, nə tam təbii olaraq təsdiqlənib. Onun gəldiyi istiqamət məlum olsa da, mənbəyi qaranlıqda qalır. Tezliyi maraqlıdır, forması qeyri-adidir, tarixi isə elm ilə mifin sərhədində dayanır.
Və bəlkə də ən narahatedici məqam budur: əgər bir gün eyni tip siqnal yenidən qeydə alınsa, “Wow! siqnalı” birdən-birə keçmişin qeyri-adi təsadüfü yox, ilk xəbərdarlıq kimi görünə bilər. O günə qədər isə bu 72 saniyə, insanlığın kosmosdan aldığı ən sirli pıçıltı olaraq qalmağa davam edəcək.
