Perunun quru, səssiz səhrasında yüzlərlə metr uzunluğunda bir kolibri, nəhəng bir hörümçək, quyruğu dolaşıq meymun və kilometrlərlə uzanan düz xətlər var. Ən sarsıdıcı sual isə hələ də dəyişmir: bu fiqurlar kimə göstərilmək üçün yaradılmışdı? Çünki yerdə dayananda onların çoxunu anlamaq çətindir. Sanki bu rəsmlər insan gözü üçün deyil, göydən baxan başqa bir müşahidəçi üçün çəkilib.
Nazka xətləri onilliklərdir həm alimləri, həm tarixçiləri, həm də sirli hadisələr həvəskarlarını eyni dərəcədə heyrətləndirir. Onlar haqqında miflər saysızdır: yadplanetlilərdən tutmuş qədim astronomlara, gizli ayinlərdən tutmuş səhrada kodlaşdırılmış kosmik mesajlara qədər. Amma həqiqət, çox vaxt olduğu kimi, həm daha sadə, həm də daha dərin görünür.
Nazka səhrasında görünən, amma yerdən seçilməyən dünya
Nazka xətləri Perunun cənubundakı quraq Nazka pampasında yerləşən nəhəng geoqriflərdir. Bu fiqurlar əsasən eramızdan əvvəl təxminən 200-cü ildən eramızın 600-cü ilinə qədər yaşamış Nazka mədəniyyəti ilə əlaqələndirilir. Əraziyə ilk ciddi diqqət 20-ci əsrin əvvəllərində çəkilsə də, onların əsl miqyası təyyarə uçuşlarının yayılması ilə anlaşıldı. Yuxarıdan baxanda səhranın üstündə nizamlı xətlər, trapessiyalar, spiral formalar və heyvan fiqurları açılır.
Burada təkcə bir neçə məşhur rəsmdən söhbət getmir. Arxeoloqların son tədqiqatlarında yüzlərlə geoqrifin mövcud olduğu təsdiqlənib. Bəziləri bir neçə on metr, bəziləri isə yüzlərlə metr uzunluğa çatır. Kolibri, kondor, balina, it, meymun, hörümçək, hətta insanabənzər fiqurlar belə var. Son illərdə dron görüntüləri və süni intellekt dəstəyi ilə əvvəllər görünməyən yeni təsvirlər də üzə çıxıb.
Ən təəccüblü tərəf budur ki, bu rəsmləri yaratmaq üçün böyük tikinti texnologiyası lazım olmayıb. Nazka xalqı səthin üzərindəki tünd rəngli, oksidləşmiş daşları kənara çəkərək altdakı daha açıq rəngli torpaq qatını üzə çıxarıb. Sadə üsul, nəhəng nəticə. NASA-nın məlumatlarına görə, bölgənin həddindən artıq quraq iqlimi, zəif küləkləri və çox az yağıntısı bu xətlərin əsrlərlə qorunmasına imkan verib.
Bu fiqurları kim görməli idi?
Mövzunun ən cazibədar tərəfi də məhz budur. Əgər bu rəsmləri yerdən tam görmək mümkün deyilsə, onları çəkməyin mənası nə idi? Populyar mədəniyyət bu sualı çox vaxt sensasiyaya çevirib və “deməli, bunu yalnız havadan gələnlər görə bilərdi” nəticəsinə tələsib. Amma arxeoloqlar daha ehtiyatlı yanaşırlar.
Birincisi, bütün xətlər yalnız havadan görünmür. Bəzi fiqurlar yaxınlıqdakı təpələrdən və hündür relyef nöqtələrindən qismən seçilə bilir. İkincisi, görünüş deyil, icra əsas məqsəd ola bilərdi. Yəni xəttin bütöv formasını görmək vacib deyildi; onun üzərində hərəkət etmək, mərasim keçirmək, izi izləmək daha önəmli ola bilərdi.
Arxeoloq Yohann Reynhard və digər tədqiqatçılar belə hesab edirlər ki, Nazka xətləri su ilə bağlı ayinlərin bir hissəsi ola bilərdi. Çünki bu coğrafiyada su həyatın özü demək idi. Nazka mədəniyyəti quraq mühitdə yaşayırdı və onların dini düşüncəsində dağlar, buludlar, yağış və yeraltı sular xüsusi məna daşıyırdı. Bəzi xətlərin su mənbələrinə, qədim kanallara və müqəddəs sayılan yüksəkliklərə istiqamətləndiyi ehtimal edilir.
Astronomik təqvim, yoxsa dini yol?
Nazka xətləri ilə bağlı ən məşhur nəzəriyyələrdən biri onların səma hadisələri ilə bağlı olmasıdır. 20-ci əsrin ortalarında amerikalı tədqiqatçı Paul Kosok və daha sonra alman riyaziyyatçı Maria Reiche bu xətlərin bir qisminin günəşin doğuşu-batışı və müəyyən ulduz mövqeləri ilə əlaqəli ola biləcəyini irəli sürdülər. Reiche illərlə səhrada işləyərək Nazka xətlərinin qorunmasına böyük töhfə verdi və onları sanki qədim bir astronomik kitab kimi oxumağa çalışdı.
Bu ideya çox cəlbedici idi: sanki səhra, göy cisimlərinin hərəkətini izləyən nəhəng bir rəsədxanaya çevrilmişdi. Lakin sonrakı tədqiqatlar göstərdi ki, bəzi uyğunluqlar təsadüfi də ola bilər. Kvant fizikası sahəsindəki alimlər deyil, daha çox arxeoastronomlar və statistik metodlarla çalışan tədqiqatçılar bu məsələni yenidən araşdırdıqda, bütün xətlərin astronomik sistem kimi şərh edilməsinin həddən artıq sadələşdirmə olduğu qənaətinə gəldilər.
Yəni astronomiya amili tamamilə rədd edilmir, amma bu, böyük ehtimalla ümumi mənzərənin yalnız bir hissəsidir. Nazka xalqı səmanı müşahidə edirdi, təbii dövrləri izləyirdi, lakin xətlərin hamısını “ulduz xəritəsi” adlandırmaq bu mədəniyyətin dini və sosial qatlarını görməmək olardı.
Səhranın içində mərasim səhnəsi
Son onilliklərdə güclənən yanaşmaya görə, Nazka xətləri kollektiv ritual məkanları idi. Bəzi düz xətlər və geniş platformaya bənzər sahələr insanların yürüş etməsi üçün yaradılmış ola bilərdi. Arxeoloqlar müəyyən xətlərin kənarında keramika qırıqları, qurban izləri və mərasim fəaliyyətinə işarə edən materiallar tapıblar. Bu da fikri gücləndirir ki, xətt sadəcə baxmaq üçün yox, istifadə etmək üçün idi.
Təsəvvür edin: quraq səhrada insanlar düzülür, xüsusi günlərdə müəyyən trayektoriyalar üzrə irəliləyir, dualar oxuyur, musiqi səslənir, bəlkə də yağış və məhsuldarlıq üçün tanrılara yalvarılır. O zaman xətlərin “görünməsi” anlayışı tam dəyişir. Onları bütöv görmək yox, onların içində olmaq, üzərində addımlamaq, rituala çevirmək əsas olur.
Bu mənada sual “kimə görünməli idi?” yox, “kim bu məkanın içində iştirak etməli idi?” şəklinə keçir. Cavab isə çox güman ki, Nazka toplumunun özü, onların kahinləri və onların inandığı ilahi qüvvələr idi.
Yadplanetli nəzəriyyəsi niyə bu qədər məşhur oldu?
Nazka xətləri haqqında ən populyar, amma elmi baxımdan ən zəif nəzəriyyələrdən biri yadplanetlilərlə bağlıdır. Bunun səbəbini anlamaq çətin deyil: havadan baxanda bu xətlər sanki eniş zolaqlarını, işarələri və ya göyə ünvanlanmış mesajları xatırladır. 1960-cı illərdən etibarən populyar müəlliflər bu mövzunu geniş auditoriyaya sirr kimi təqdim etdilər.
Amma burada əsas problem var: arxeoloji sübut yoxdur. Nazka xalqının istifadə etdiyi alətlər, torpaq quruluşu, xətlərin hazırlanma texnikası və yaxınlıqdakı yaşayış yerləri göstərir ki, bunlar insan əli ilə yaradılıb. Sadə ölçmə üsulları, ip, dirək və planlama ilə bu cür fiqurlar düzəltmək tamamilə mümkündür. Müasir tədqiqatçılar kiçik qruplarla qısa müddətdə buna bənzər geoqriflər yarada bildiklərini praktik olaraq da göstəriblər.
Sirrin böyük olması, onu mütləq fövqəltəbii etməz. Əksinə, insan cəmiyyətinin minlərlə il əvvəl belə nəhəng miqyasda düşünə bilməsi bəzən yadplanetli versiyasından daha heyrətamizdir.
Nazka xətlərini bu qədər uzunömürlü edən nədir?
Bu sual da az sirli deyil. Çünki açıq səthdə çəkilmiş xətlərin yüzilliklər, hətta minilliklər boyu qalması qeyri-adi görünür. Bunun əsas səbəbi bölgənin təbii şəraitidir. Nazka səhrası dünyanın ən quraq ərazilərindən biridir. Yağıntı son dərəcə azdır, küləklər nisbi zəifdir, torpaq sabitdir. Günəş altında daşların səthi tündləşir, onlar kənara çəkildikdə isə açıq rəngli alt qat kontrast yaradır.
NASA-nın peyk müşahidələri və iqlim məlumatları göstərir ki, bu cür hiperquraq mühitlərdə səthin dəyişmə sürəti çox aşağı olur. Buna baxmayaraq, Nazka xətləri bu gün təhlükəsiz deyil. İqlim dəyişmələri ilə bağlı kəskin yağışlar, avtomobil izləri, plansız turizm və insan müdaxiləsi onlara ciddi ziyan vura bilir. Bir neçə il əvvəl yük maşını və digər nəqliyyat vasitələrinin müdaxiləsi nəticəsində bəzi hissələrin zədələnməsi beynəlxalq reaksiyaya səbəb olmuşdu.
Son kəşflər sirri daha da dərinləşdirir
Əgər bir vaxtlar Nazka xətlərinin artıq tam xəritələndiyi düşünülürdüsə, son illər bunun əksini göstərdi. Peru və Yaponiya alimlərinin, o cümlədən Yamagata Universiteti ilə əlaqəli tədqiqat qruplarının apardığı araşdırmalarda onlarla yeni geoqrif aşkar edilib. Bəziləri daha kiçik, daha mürəkkəb və əvvəlkilərdən fərqli üslubdadır. Dronlar, yüksək keyfiyyətli hava çəkilişləri və maşın öyrənməsi sistemləri sayəsində gözlə seçilməsi çətin olan formalar görünməyə başlayıb.
Bu kəşflər bir neçə vacib nəticə doğurur. Birincisi, Nazka xətləri tək bir dövrdə və ya tək bir məqsədlə yaradılmayıb. Ola bilər ki, onlar müxtəlif nəsillər boyunca dəyişən dini və sosial ehtiyaclara cavab verib. İkincisi, bu ərazi bir növ “mədəni səhnə” idi; burada rituallar, kollektiv yaddaş və landşaftın müqəddəsləşdirilməsi baş verirdi. Üçüncüsü isə budur: hələ kəşf edilməmiş çox şey var.
Bəs heyvan fiqurlarının mənası nə idi?
Kolibri niyə bu qədər böyük çəkilmişdi? Hörümçək niyə səhrada bu qədər önəmli idi? Meymun fiquru Amazon bölgəsinə işarədirmi? Bu sualların qəti cavabı yoxdur. Lakin antropoloqlar hesab edir ki, bu heyvanların hər biri məhsuldarlıq, su, səfər, güc və ya ruhani dünya ilə simvolik əlaqə daşıya bilərdi. Nazka mədəniyyəti təkcə səhra ilə məhdudlaşmırdı; onların ticarət və mədəni əlaqələri müxtəlif ekoloji zonalara uzanırdı. Buna görə də fiqurlar bir növ simvolik kosmologiyanın parçası ola bilərdi.
Arxeoloqların bəzi tapıntıları göstərir ki, Nazka keramika sənətində və tekstillərində də oxşar motivlər təkrarlanır. Yəni səhradakı nəhəng fiqurlar təsadüfi deyil, onların sənət və inanc dünyasının böyüdülmüş versiyasıdır.
Hələ cavabsız qalan suallar
Bütün elmi izahlara baxmayaraq, Nazka xətləri haqqında hələ də tam aydın olmayan çox məqam var. Niyə bəzi fiqurlar çox sadə, bəziləri isə inanılmaz dərəcədə mürəkkəbdir? Niyə bəzi xətlər bir-birini kəsir? Niyə müəyyən geoqriflər zamanla təkrarlanır, digərləri isə unudulur? Onların hamısı eyni dini sistemə aid idi, yoxsa zaman keçdikcə mənaları dəyişirdi?
Daha bir dərin sual isə budur: qədim insanlar landşaftı niyə bu qədər böyük miqyasda “yazmaq” istəyirdilər? Bəlkə Nazka xətləri bir mesaj idi, amma bizim düşündüyümüz kimi havadakı izləyiciyə yox. Bəlkə bu, insanın təbiətlə, tanrılarla və zamanla dialoqu idi. Bəlkə də səhra onların məbədi idi və xətlər həmin məbədin duaları.
Səhraya həkk olunmuş sual
Nazka xətləri bu gün də öz sirrini tam açmayıb. Elmin verdiyi cavablar vacibdir: onları insanların yaratdığını, necə qorunduğunu, hansı mədəniyyətə aid olduğunu bilirik. Amma elm burada sirri yox etmir, əksinə, onu daha zəngin edir. Çünki artıq sual belə səslənir: min ildən çox əvvəl bir cəmiyyət niyə bütöv bir səhranı mərasim, inanc və simvollar kitabına çevirdi?
Yəqin ki, bu fiqurlar yalnız gözlə görülmək üçün yox, hiss edilmək üçün yaradılmışdı. Onlar yer üzündə çəkilmişdi, amma düşüncə olaraq göyə uzanırdı. Nazka səhrasına baxanda insan istər-istəməz eyni fikrə qapılır: bəzən qədim dünyanın ən böyük sirri, onların bizdən daha az bildiyi yox, bəlkə də bəzi şeyləri bizdən daha fərqli anladığıdır.
