1959-cu ilin qarlı bir fevral gecəsi, Ural dağlarında qurulan bir çadır içəridən bıçaqla yarıldı. Səhər açılanda isə həmin çadırın sahibləri — soyuğa, qar fırtınasına və sərt dağ marşrutlarına öyrəşmiş 9 təcrübəli yürüşçü — artıq həyatda deyildi. Bəziləri ayaqyalın halda qardan aşağı enmiş, bəziləri meşə kənarında donmuş, digərləri isə sanki görünməz bir qüvvənin zərbəsinə məruz qalmış kimi ağır daxili xəsarətlər almışdı. Onların son gecəsində nə baş vermişdi? Təbiətin qəfil hücumu? İnsan səhvi? Yoxsa bu faciədə hələ də izah edilməmiş bir detal gizlənir?
Bu, tarixə Dyatlov Keçidi faciəsi kimi düşən hadisədir. Aradan onilliklər keçsə də, bu sirr hələ də həm elm adamlarını, həm jurnalistləri, həm də sirli hadisələri sevən oxucuları özünə çəkir. Çünki burada sadəcə ölüm yox, ard-arda düzülən qəribəliklər var: içəridən kəsilmiş çadır, qəribə şəkildə səpələnmiş cəsədlər, bəzilərində paltarsızlıq, bəzilərində isə güclü daxili travmalar. Və ən əsası — niyə?
Bir ekspedisiyanın başlanğıcı
1959-cu ilin yanvarında Ural Politexnik İnstitutunun 10 nəfərlik turist qrupu Şimali Uralda çətin kateqoriyalı xizək yürüşünə çıxmışdı. Qrupa 23 yaşlı İqor Dyatlov rəhbərlik edirdi. Onların marşrutu Otorten dağı istiqamətində idi. Bu, peşəkar hazırlıq tələb edən, amma həmin dövrün sovet turistləri üçün mümkünsüz sayılmayan bir səfər idi.
Yürüşçülərin hamısı təcrübəli idi. Onlar soyuq hava, uzun məsafə və dağ relyefi ilə işləməyi bacarırdılar. Qrupun bir üzvü — Yuri Yudin — səhhətində problem yarandığı üçün erkən geri qayıtdı. Bu qərar, sonradan onun həyatını xilas edən təsadüf kimi tarixə düşdü. Qalan 9 nəfər isə 1 fevral gecəsi Xolat Syaxl yamacında düşərgə qurdu. Mansi dilində bu yerin adı tez-tez “Ölü dağ” kimi tərcümə olunur, baxmayaraq ki, adın mənası ilə bağlı fərqli dil izahları da mövcuddur. Amma faciədən sonra bu coğrafi ad daha da vahiməli səslənməyə başladı.
Axtarış qrupu nə tapdı?
Qrup planlaşdırılmış tarixdə geri dönməyəndə axtarışlar başladı. Fevralın sonlarında xilasedicilər onların çadırını tapdılar. Ən sarsıdıcı detal məhz burada ortaya çıxdı: çadır içəridən kəsilmişdi. Bu, o demək idi ki, yürüşçülər çadırı adi girişdən deyil, panika içində divarını yararaq tərk etmişdilər.
Çadırın içində ayaqqabılar, isti paltarlar, şəxsi əşyalar qalmışdı. Qarlı səthdə isə çadırdan aşağı, meşə tərəfə gedən ayaq izləri görünürdü. Bu izlər qaçışdan daha çox tələsik gedişi xatırladırdı. Lakin əsas sual dəyişmirdi: təcrübəli yürüşçülər niyə gecənin şaxtasında, lazımi geyimsiz halda çadırı tərk etsinlər?
İlk iki cəsəd meşə kənarında, köhnə bir sidr ağacının yanında tapıldı. Onların yaxınlığında tonqal izləri vardı. Bir qədər aralıda isə Dyatlovun özü və daha iki üzv çadıra qayıtmağa çalışarkən donmuş vəziyyətdə aşkar edildi. Qalan dörd nəfər daha sonra, qar qatının altında olan dərədə tapıldı. Məhz onların bədənində ən müəmmalı xəsarətlər qeydə alındı: qırılmış qabırğalar, kəllə sümüyü travmaları, amma qəribə şəkildə dəridə dərin xarici yaralar olmadan.
Rəsmi nəticə və onun doğurduğu narazılıq
Sovet istintaqı hadisəni araşdırdı, amma yekun nəticə çox ümumi və narazılıq doğuran bir cümlə oldu: qrup “qarşısıalınmaz təbii qüvvənin” təsiri nəticəsində həlak olub. Bu ifadə hüquqi baxımdan işi bağlasa da, faktiki olaraq əsas sualı cavablandırmadı. Hansı təbii qüvvə? Qar uçqunu? Fırtına? Ani şaxta? Yoxsa başqa bir şey?
Məhz bu qeyri-müəyyənlik illər boyu saysız-hesabsız nəzəriyyələrin yaranmasına səbəb oldu. Soyuq müharibə dövründə hadisənin bəzi sənədlərinin qapalı saxlanması isə şübhələri daha da artırdı. Nəticədə Dyatlov Keçidi faciəsi sırf kriminal və ya dağçılıq mövzusundan çıxıb qlobal pop-mədəniyyət sirrinə çevrildi.
Ən güclü elmi izah: kiçik, amma ölümcül qar sürüşməsi
Son illərdə ən ciddi qəbul edilən versiya qar plitəsi sürüşməsi — yəni klassik böyük uçqundan daha kiçik, amma təhlükəli qar kütləsinin çadıra təzyiq göstərməsi ilə bağlıdır. Rusiya prokurorluğunun 2020-ci il yekun araşdırmasına görə ən məntiqli ssenari məhz qar uçqunu və ya uçquna bənzər qar sürüşməsi idi. Bu nəticə uzun illər mübahisəli sayılsa da, sonradan bəzi müstəqil elmi modellərlə də qismən dəstəkləndi.
2021-ci ildə dərc edilən və beynəlxalq mediada geniş müzakirə olunan tədqiqatda mühəndislər Alexander Puzrin və Johan Gaume dağ yamacında kəsilmiş qar qatının gecikmiş şəkildə sürüşə biləcəyini göstərən model irəli sürdülər. Onların hesablamasına görə, yürüşçülər çadır qurmaq üçün yamacı kəsərək qar qatının sabitliyini zəiflətmiş ola bilərdilər. Güclü külək sonrakı saatlarda əlavə qar yığaraq təzyiqi artırmış və nəticədə gecə saatlarında qismən sürüşmə baş vermiş ola bilərdi.
Bu ssenari bir neçə sualı cavablandırır. Məsələn, niyə qrup çadırı qəfil tərk etdi? Çünki onlar çadırın üstünə daha böyük qar kütləsinin gələ biləcəyindən qorxmuş ola bilərdilər. Niyə hamı tam geyinməmişdi? Çünki bu, saniyələr içində verilən fövqəladə qərar ola bilərdi. Niyə bir qismi meşəyə qədər endi? Çünki açıq yamacdansa, ağaclar arasında küləkdən qorunmaq daha məntiqli görünə bilərdi.
Amma bu nəzəriyyənin də zəif nöqtələri var. Çadırın tapıldığı yerdə böyük klassik uçqun izləri görünmürdü. Yamacın bu cür kütləvi uçqun üçün kifayət qədər dik olmadığı da uzun illər əsas arqument sayılırdı. Bununla belə, müasir tədqiqatlar göstərir ki, ölümcül olmaq üçün hər qar hadisəsi nəhəng uçqun olmalı deyil. Bəzən lokal, sıx və sərt qar plitəsi insanı ağır daxili travmaya məruz qoya bilər.
Qəribə xəsarətlər: niyə bəzilərinin zədəsi bu qədər ağır idi?
Fəlakətin ən çox müzakirə olunan tərəfi dörd nəfərdə aşkar edilən ağır travmalardır. Məhkəmə-tibbi ekspertiza sənədlərində bəzi qabırğa qırıqları və kəllə zədələri avtomobil qəzasına bənzər güclü təsir kimi təsvir olunurdu. Bu, “adi donma” ssenarisindən kənara çıxırdı.
Burada diqqət edilməli məqam odur ki, həmin dörd nəfər dərədə, qar qatının altında tapılmışdı. Qarın ağırlığı, sürüşmə zamanı sıxılma, dərəyə yıxılma və sonradan bədənin üstündə toplanan qatı qar bu travmaları yaratmış ola bilər. Kriminalistika mütəxəssislərinin çoxu qeyd edir ki, daxili orqanlara yönələn güclü təzyiq həmişə xarici dəridə eyni dərəcədə dramatik iz buraxmır.
Daha çox sensasiya doğuran detal isə Lyudmila Dubinina-nın dilinin və bəzi yumşaq toxumalarının olmaması idi. Bu fakt uzun illər “naməlum hücum” kimi təqdim edildi. Halbuki məhkəmə-tibbi baxış və müasir ekspert şərhləri belə halların su, mikroorqanizmlər, təbii çürümə və heyvan təsiri ilə izah oluna biləcəyini göstərir. Yəni bu detal nə qədər qorxunc səslənsə də, fövqəltəbii sübut sayılmır.
Hipotermiya insanı necə dəyişir?
NASA-nın insanın ekstremal mühitlərdə davranışı ilə bağlı açıq məlumatlarında və ümumən soyuq stress üzrə tibbi araşdırmalarda göstərilir ki, hipotermiya başladıqdan sonra qərarvermə qabiliyyəti sürətlə zəifləyir. İnsan bəzən məntiqsiz görünən addımlar atır, koordinasiyası pozulur, hətta “paradoksal soyunma” deyilən fenomen müşahidə edilə bilər. Yəni ağır soyuma mərhələsində bəzi qurbanlar əksinə, paltarlarını çıxarmağa meyl göstərə bilirlər.
Bu məlumat Dyatlov hadisəsində bəzi geyim uyğunsuzluqlarını daha anlaşılan edir. Qrup meşəyə enəndən sonra tonqal qalamağa çalışmış, bir hissə çadıra qayıtmaq istəmiş, digərləri isə qar dərəsində sığınacaq hazırlamağa cəhd etmiş ola bilər. Bu isə panikanın tam nəzarətsiz xaosa deyil, əslində sağ qalmaq üçün ardıcıl cəhdlərə çevrildiyini göstərir.
Bəs hərbi sınaq, raket, gizli partlayış versiyaları?
Dyatlov Keçidi faciəsi ilə bağlı ən məşhur alternativ nəzəriyyələrdən biri hərbi sınaqlardır. Şahidlərin o günlərdə səmada narıncı işıqlar gördüyü haqda ifadələri, bölgənin Sovet hərbi fəaliyyətinə tam yad olmaması və bəzi geyimlərdə aşağı səviyyəli radiasiya izlərinin tapılması bu versiyanı illərlə diri saxladı.
Lakin burada vacib detal var: radiasiya izləri bütün qrupda deyil, yalnız bəzi geyim nümunələrində qeyd edilmişdi və səviyyə nüvə partlayışı ssenarisini qəti şəkildə təsdiqləmirdi. Hətta bəzi tədqiqatçılar həmin paltarların əvvəlki iş mühitindən və ya universitet laboratoriya əlaqələrindən çirklənmiş ola biləcəyini irəli sürürlər. Səmadakı işıqlara gəldikdə isə, o dövrdə bölgədə raket sınaqları, uzaq atmosfer hadisələri və hətta meteoroloji optik effektlər mümkün idi. Amma bunların birbaşa ölüm səbəbi olduğunu göstərən möhkəm sübut yoxdur.
Partlayış nəzəriyyəsinin başqa bir problemi də odur ki, axtarış materiallarında geniş yanıq izləri, parçalanma və ya şok dalğasının klassik əlamətləri görünmür. Əgər güclü hərbi test qrupun birbaşa yanında baş versəydi, maddi sübutların daha açıq olması gözlənilirdi.
İnfrasəs və psixoloji panika nəzəriyyəsi
Bəzi alim və tədqiqatçılar güclü küləyin dağ relyefi ilə qarşılıqlı təsiri nəticəsində yaranan infrasəs dalğalarının insanlarda səbəbsiz vahimə, narahatlıq və dezorientasiya yarada biləcəyini irəli sürüblər. Kvant fizikası sahəsindəki alimlər deyil, daha çox akustika və atmosfer fizikası mütəxəssisləri bu tip aşağı tezlikli dalğaların insan psixikasına təsir imkanlarını araşdırırlar.
Bu nəzəriyyə cazibədardır, çünki çadırın qəfil tərk edilməsini psixoloji panika ilə izah edə bilir. Ancaq ciddi problem ondadır ki, infrasəs təkbaşına ağır travmaları izah etmir. Yəni bu ssenari olsa-olsa faciənin ilk mərhələsinə aid köməkçi faktor ola bilər, tam cavab deyil.
Mansi xalqı, qaçqınlar, hətta Yeti: niyə bu versiyalar zəifdir?
İllər boyu Mansi ovçularının hücumu, həbs düşərgəsindən qaçan məhbuslar, hətta naməlum varlıq və ya “Yeti” kimi nəzəriyyələr də ortaya atıldı. Lakin istintaq materialları və sonrakı araşdırmalar bu ehtimalları ciddi şəkildə zəiflədir. Hadisə yerində başqa adamların izləri qeydə alınmamışdı. Mansi xalqının həmin bölgədə turistlərə hücum etməsi ilə bağlı əsaslı motiv də yox idi. Üstəlik, qrupun gündəliklərində hücumdan əvvəl hər hansı qarşıdurma əlaməti görünmür.
Yəni sensasiyalı səslənsə də, bu versiyalar daha çox sirrin populyarlığını artırdı, gerçəkliyini yox.
Son gecənin ən məntiqli rekonstruksiyası
Bu gün bir çox araşdırmaçı belə bir kombinə edilmiş ssenarini daha inandırıcı sayır: qrup yamacda çadır qurarkən qar qatının sabitliyini zəiflətdi; gecə güclü külək və əlavə qar yığılması nəticəsində çadıra təhlükə yarandı; yürüşçülər ani risk hiss edib çadırı içəridən kəsərək tez bir zamanda yamacdan aşağı endilər; meşə kənarında tonqal qalayıb vəziyyəti dəyərləndirməyə çalışdılar; qrupun bir hissəsi çadıra qayıtmaq istədi, digərləri daha möhkəm sığınacaq yaratmağa cəhd etdi; soyuq, külək, qaranlıq və yorğunluq onları tədricən gücdən saldı; dərədə olanlar isə ya yıxılma, ya da qar kütləsinin təsiri ilə ağır xəsarət aldı.
Bu ssenari bütün detalları mükəmməl şəkildə bağlamasa da, ən azı hadisənin böyük hissəsini elmi və tibbi çərçivədə izah edə bilir. Məhz buna görə Dyatlov Keçidi bu gün fövqəltəbii yox, qeyri-adi görünən, amma çox güman ki, təbiət və insan qərarlarının faciəli toqquşması kimi dəyərləndirilir.
Bəs niyə bu hadisə hələ də bizi rahat buraxmır?
Çünki Dyatlov faciəsində cavablar olsa da, tam rahatlıq gətirən yekun həqiqət yoxdur. Elmdə bəzən ən güclü versiya belə bütün boşluqları doldurmur. Çadırın niyə məhz həmin anda tərk edildiyi, travmaların dəqiq mexanizmi, hava şəraitinin saniyə-saniyə necə dəyişdiyi və qrup daxilində son qərarların necə verildiyi barədə hələ də yalnız ehtimallar var.
Bu hadisə bizə bir şeyi xatırladır: təbiət həmişə böyük və gurultulu şəkildə öldürmür. Bəzən o, sakit qar, qaranlıq külək və bir neçə yanlış hesablanmış qərarla bunu edir. Ural dağlarında həmin gecə baş verənlər bəlkə də “təbiətə sığmayan” deyildi — sadəcə insanın gözlədiyindən daha amansız, daha mürəkkəb və daha soyuq idi.
Dyatlov Keçidi sirri bu gün də yaşayır. Çünki orada yalnız 9 insanın ölümü deyil, insan ağlının sərhədi ilə təbiətin səssiz gücü toqquşub. Və həmin qarla örtülmüş yamac hələ də eyni sualı pıçıldayır: əgər bu, sadəcə bir qəza idisə, niyə hər detalı bu qədər qəribə görünür?
