Təsəvvür edin: eramızdan təxminən iki min il əvvələ aid bir gil qab tapılır. Onun içində mis silindr, dəmir çubuq və bitumla bağlanmış konstruksiya var. Müasir gözlə baxanda bu, heyrətamiz dərəcədə sadə bir galvanik elementə — yəni batareyaya — bənzəyir. Ən böyük sual da elə burada başlayır: əgər bu artefakt həqiqətən elektrik istehsal etmək üçün hazırlanmışdısa, bəs insanlıq elektrikdən düşündüyümüzdən çox-çox əvvəlmi istifadə edib?
Bağdad batareyası adlandırılan bu sirli əşya onilliklərdir alimləri, tarixçiləri və sirli hadisələr həvəskarlarını iki düşərgəyə bölüb. Bir tərəf deyir ki, bu, qədim dünyanın unudulmuş texnologiyasıdır. Digər tərəf isə hesab edir ki, biz sadəcə müasir biliklərimizi keçmişə proyeksiya edirik. Bəs həqiqət haradadır?
Sirrin başlanğıcı: Bağdad yaxınlığında tapılan qəribə qab
Bu artefakt 1930-cu illərdə Bağdad yaxınlığındakı Xujut Rabu (Khujut Rabu) adlı arxeoloji sahədə diqqət mərkəzinə düşdü. Tapıntını araşdıran şəxslərdən biri, İraq Milli Muzeyinin o dövrdəki əməkdaşı Vilhelm Keniq idi. Onun təsvirinə görə, gil qabın içində misdən hazırlanmış bir silindr, həmin silindrin mərkəzində isə dəmir çubuq yerləşirdi. Quruluş bitum və ya asfaltəbənzər maddə ilə möhürlənmişdi.
Əşyanın ölçüsü də çox böyük deyildi: təxminən 13-15 santimetr hündürlükdə kiçik bir qab. Məhz bu sadə, lakin qəribə quruluş sonradan “Bağdad batareyası” nəzəriyyəsinin əsasını qoydu. Çünki mis və dəmir kimi iki fərqli metal, əgər aralarında turşulu və ya elektrolit xüsusiyyətli maye varsa, zəif elektrik gərginliyi yarada bilər.
Bu fikir ilk baxışda sensasion görünür. Çünki biz elektrik tarixini adətən XVIII-XIX əsrlərdə Volta, Faradey, Franklin kimi alimlərlə bağlayırıq. Halbuki Bağdad batareyası bu ardıcıllığı kökündən sorğulaya biləcək qədər cəsarətli bir iddia ortaya qoyur.
Artefaktın quruluşu niyə batareyanı xatırladır?
Müasir elektrokimya baxımından baxsaq, Bağdad batareyasının quruluşu təsadüfi görünmür. Mis silindr bir elektrod, dəmir çubuq isə digər elektrod rolunu oynaya bilərdi. Əgər gil qabın içinə sirkə, üzüm şirəsi, limon suyu, şərab və ya başqa turşulu məhlul tökülsəydi, sistem zəif gərginlik istehsal edə bilərdi.
NASA-nın məlumatlarına görə və ümumilikdə elektrokimya üzrə dərsliklərdə izah edildiyi kimi, iki fərqli metal ilə elektrolit birləşəndə elektron mübadiləsi baş verə bilər. Bu prinsip müasir batareyaların da ən əsas mexanizmlərindən biridir. Bağdad artefaktında da məhz bu elementlərin bir araya gəlməsi sirri daha da dərinləşdirir.
XX əsrdə bir neçə tədqiqatçı bu konstruksiyanın surətini hazırlayıb sınaqdan keçirdi. Onların bəziləri sirkə və ya digər turşulu məhlullar vasitəsilə 0.5-1 volt arasında elektrik gərginliyi əldə etdiklərini bildirdi. Bu nəticə nəzəri olaraq göstərirdi ki, artefakt işləyə bilərdi. Amma elmdə ən vacib fərq də elə buradadır: bir şeyin işləyə bilməsi, onun məhz həmin məqsədlə hazırlanması demək deyil.
Ən cəsarətli nəzəriyyə: qədim elektroplatinq
Bağdad batareyası ilə bağlı ən məşhur iddialardan biri onun elektroplatinq — yəni metal səthin başqa bir metal qatı ilə örtülməsi üçün istifadə olunmasıdır. Bu nəzəriyyəyə görə, qədim ustalar zəif elektrik cərəyanı vasitəsilə gümüş və ya qızıl örtük yarada bilirdilər.
Bəzi tədqiqatçılar, o cümlədən müxtəlif eksperimental arxeologiya layihələri göstərməyə çalışıb ki, zəif cərəyanla nazik metal örtük almaq mümkündür. Bu fikir xüsusilə ona görə cazibədardır ki, qədim Mesopotamiya və İran coğrafiyası metal emalı, zərgərlik və incə sənətkarlıq baxımından çox inkişaf etmişdi. Tarixçilərin qeyd etdiyi kimi, Parfiya və Sasani dövrlərində metallurgiya, dekorativ sənət və kimyəvi maddələrlə işləmək kifayət qədər yüksək səviyyədə idi.
Ancaq burada ciddi problem var. Arxeoloqların son tədqiqatlarında Bağdad batareyası ilə birbaşa əlaqələndirilə biləcək, mübahisəsiz elektroplatinq izləri daşıyan əşya tapılmayıb. Yəni “batareya var, deməli onunla qızıl örtük vurublar” demək üçün yetərli material sübutu yoxdur. Qədim əşyalar üzərindəki metal örtüklərin əksəriyyəti daha ənənəvi üsullarla — döymə, cila və ya kimyəvi örtmə metodları ilə də izah oluna bilər.
Bəs başqa hansı məqsədlə istifadə oluna bilərdi?
Elmi şübhəçilik burada daha güclü danışmağa başlayır. Çox sayda mütəxəssis düşünür ki, bu artefaktın “batareya” adlandırılması bir qədər erkən nəticədir. Onların fikrincə, bu qab sadəcə sənəd, papirus və ya müqəddəs mətn saxlamaq üçün hazırlanmış konteyner ola bilərdi. Mis silindrin içinin boş olması və konstruksiyanın möhürlənməsi belə ehtimalları tamamilə kənara atmır.
Başqa bir versiyaya görə, bu, ritual və ya dini məqsəd daşıyan bir əşya idi. Qədim dünyada texniki görünüşlü bir çox predmetlər sonradan simvolik və ya mərasim funksiyası ilə izah olunub. Tarix boyu insanlar maddələri və metalları təkcə praktik məqsədlə deyil, həm də mistik məna ilə istifadə ediblər.
Bir qrup alim isə düşünür ki, artefaktın hissələri sonradan bir araya gəlib və bizim “batareya” kimi gördüyümüz struktur əslində məqsədli texnoloji cihaz deyil. Arxeologiyada kontekst hər şeydir. Əgər tapıntının dəqiq yerləşmə tarixi, ətraf mühiti və istifadə izləri tam aydın deyilsə, bir konstruksiyaya müasir termin yapışdırmaq təhlükəli ola bilər.
Tarixi kontekst: Parfiya dövrü belə bir texnologiyanı daşıya bilərdimi?
Bağdad batareyasının çox vaxt Parfiya dövrünə aid olduğu düşünülür, baxmayaraq bəzi tarixləndirmələr Sasani dövrünü də ehtimal edir. Parfiya imperiyası eramızdan əvvəl III əsrdən eramızın III əsrinə qədər Yaxın Şərqdə güclü siyasi və mədəni mərkəz idi. Bu coğrafiya ticarət yollarının kəsişməsində yerləşirdi; Hindistan, Roma, Orta Asiya və Mesopotamiya arasında bilik, texnologiya və sənətkarlıq mübadiləsi burada intensiv idi.
Bu baxımdan, kimyəvi proseslər haqqında praktiki müşahidələrin mövcud olması heç də qeyri-mümkün deyil. Qədim insanlar metalların korroziyaya uğramasını, turşulu maddələrin təsirini, mineral duzların davranışını müşahidə edirdilər. Hətta elektrik olmasa belə, elektrokimyəvi reaksiyalara yaxın təcrübələrdən xəbərdar ola bilərdilər.
Amma burada incə bir fərq var: bir prosesi müşahidə etmək başqa şeydir, onu sistemli texnologiyaya çevirmək isə tamam başqa. Əgər Bağdad batareyası həqiqətən işlək cihaz idisə, onda niyə daha çox nümunə tapılmayıb? Niyə bu texnologiyanı izah edən mətnlər, emalatxana izləri, naqillər və ya onun istifadəsini göstərən aydın arxeoloji dəlillər yoxdur? Məhz bu suallar skeptikləri haqlı çıxara bilər.
Təcrübələr nə göstərdi?
XX əsrdə və daha sonra aparılan bəzi eksperimentlər Bağdad batareyasının modellərinin zəif gərginlik yaratdığını göstərdi. Ən çox sitat gətirilən sınaqlarda üzüm suyu, sirkə və ya digər turş məhlullar istifadə olunurdu. Nəticə müasir batareya ilə müqayisədə çox zəif idi, lakin ölçülə bilən səviyyədə elektrik yaranırdı.
Kvant fizikası sahəsindəki alimlər deyil, daha çox elektrokimya və materialşünaslıq üzrə tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, kiçik gərginliyin əldə edilməsi texniki olaraq mümkündür. Ancaq alınan cərəyan son dərəcə zəifdir. Bir neçə belə qab birləşdirilməsə, nəzərəçarpacaq praktik iş görmək çətin olardı. Üstəlik, qədim dövrdə bu qabların bir-biri ilə necə bağlandığını göstərən heç bir sübut yoxdur.
Buradan yeni dilemma doğur: əgər sistem həqiqətən işləyirdisə, onun praktiki tətbiqi nə idi? İşıqlandırma? Çox zəif görünür. Şok effekti yaratmaq? Bəlkə, amma buna dair dəlil yoxdur. Dini mərasimlərdə “möcüzə” effekti? Bu nəzəriyyə populyardır, amma daha çox təxəyyülə söykənir. Metallara incə örtük vurmaq? Texniki olaraq mümkündür, lakin arxeoloji izləri qətidir demək olmur.
Niyə bu artefakt bu qədər mübahisəlidir?
Çünki Bağdad batareyası elmin çox sevdiyi, amma eyni zamanda ehtiyatla yanaşdığı bir sərhəddə dayanır: mümkün olanla sübut edilmiş olanın sərhədində. Sensasiyalı başlıqlar üçün bu artefakt əla materialdır — “Qədimlər elektrik bilirdi”, “Tarix yenidən yazılmalıdır”, “Unudulmuş texnologiya tapıldı”. Ancaq elmi yanaşma bundan daha sərtdir.
Mütəxəssislərin bir hissəsi deyir ki, əgər bu həqiqətən batareya idisə, onun istifadə olunduğu mühitdən daha çox tutarlı iz qalmalı idi. Məsələn, elektroplatinq vannaları, tellər, ardıcıl eyni konstruksiyalı çoxsaylı qablar, kimyəvi qalıqlar və ya yazılı izahlar. Bu dəlillərin yoxluğu nəzəriyyəni zəiflədir.
Digərləri isə haqlı olaraq xatırladır ki, qədim dünyanın çox böyük hissəsi itib. Orqanik materiallar çürüyüb, metal hissələr əridilib, yazılı mətnlər məhv olub. Arxeologiyada “tapılmayıb” ifadəsi həmişə “mövcud olmayıb” demək deyil. Məhz buna görə Bağdad batareyası qəti şəkildə nə təsdiqlənir, nə də tam təkzib edilir.
Müasir elm bu sirrə necə baxır?
Müasir arxeologiya və tarixşünaslıq daha balanslı yanaşmanı üstün tutur. Bir çox alim bu əşyanın “batareya” kimi tanınmasının maraqlı populyarlaşdırma nümunəsi olduğunu, amma hələ elmi konsensus yaratmadığını bildirir. Yəni bu gün üçün ən dürüst cümlə belə səslənir: Bağdad batareyası elektrik yarada biləcək quruluşa malik artefaktdır, lakin onun həqiqi təyinatı məlum deyil.
Bu yanaşma bəziləri üçün məyusedici görünə bilər. Çünki insanlar sirlərin ya tam həllini, ya da böyük senzasiya olmasını istəyir. Halbuki elmin gözəlliyi də buradadır: bəzən ən düzgün cavab “hələ bilmirik” olur.
Arxeoloqların son tədqiqatlarında qədim texnologiyalara münasibət daha açıqdır. Alimlər artıq qəbul edirlər ki, keçmiş cəmiyyətlər çox vaxt bizim düşündüyümüzdən daha yaradıcı, daha praktik və müşahidəçi olublar. Ancaq bu, hər müəmmalı əşyanın yüksək texnologiya olduğu anlamına gəlmir.
Cavabsız qalan suallar
Bağdad batareyası ətrafındakı əsas sirr hələ də dəyişməyib. Əgər bu, batareya idisə:
- Onu kim və hansı məqsədlə hazırlamışdı?
- İçində hansı elektrolit maye istifadə olunurdu?
- Niyə eyni sistemin çoxlu və ardıcıl nümunələri tapılmayıb?
- Onun yaratdığı cərəyan konkret hansı praktik işə yarayırdı?
- Bu texnologiya niyə unuduldu və ya niyə geniş yayılmadı?
Yox əgər bu, batareya deyildisə:
- Niyə konstruktor bu qədər “elektrokimyəvi” görünən bir dizayn seçmişdi?
- Mis silindr və dəmir çubuğun bir araya gətirilməsi sırf təsadüfdürmü?
- Möhürlənmiş quruluşun alternativ funksiyası tam olaraq nə idi?
Sirrin cazibəsi də məhz bundadır
Bağdad batareyası təkcə qədim bir əşya deyil. O, insanlığın keçmişə baxışını sınağa çəkən bir güzgüdür. Biz tarixə çox vaxt düz xətt kimi baxırıq: ibtidai başlanğıc, sonra inkişaf, sonra sənaye, sonra müasir texnologiya. Amma bəzən bir gil qab bu xətti qırır və bizi narahat edən sual verir: bəlkə də keçmişdə düşündüyümüzdən daha çox bilik vardı?
Ola bilsin, Bağdad batareyası həqiqətən unudulmuş bir texnologiyanın sönük izidir. Ola bilsin, o sadəcə təsadüfən batareyaya bənzəyən ritual və ya saxlama qabıdır. Hər iki halda bu artefakt bizə vacib bir şeyi xatırladır: tarix qapalı kitab deyil. Hər yeni tapıntı köhnə əminlikləri sarsıda, “mümkünsüz” görünən fikirləri yenidən masaya gətirə bilər.
Bağdad batareyasının sükutu hələ də pozulmayıb. Gil qab danışmır, mis silindr izah vermir, dəmir çubuq etiraf etmir. Amma onların bir yerdə yaratdığı sual yüzillərdir eyni qalır: insanlıq elektriklə ilk dəfə doğrudanmı düşündüyümüzdən minilliklər əvvəl tanış olmuşdu?
Cavab hələlik qaranlıqdadır. Və bəlkə də bu səbəbdən Bağdad batareyası tarix dünyasının ən cazibədar sirlərindən biri olaraq qalır.
