Təsəvvür edin: gecə hər şey sakitdir, küçədə külək belə əsmir, amma siz uzaqdan gələn, sanki heç vaxt dayanmayacaq bir dizel mühərrikinin boğuq uğultusunu eşidirsiniz. Pəncərəni bağlayırsınız, səs qalır. Evdən çıxırsınız, səs yenə sizinlədir. Başqalarına deyirsiniz, onlar isə heç nə eşitmədiklərini bildirirlər. Məhz bu, onilliklərdir minlərlə insanı çaşdıran Taos uğultusudur — eşidilən, amma mənbəyi tapılmayan səs.
ABŞ-ın Nyu Meksiko ştatındakı Taos şəhərinin adı ilə bağlı məşhurlaşan bu fenomen təkcə yerli əhvalat deyil. Dünyanın müxtəlif nöqtələrində — Böyük Britaniyadan Kanadaya, Yeni Zelandiyadan ABŞ-ın başqa ştatlarına qədər — oxşar “uğultu” şikayətləri qeydə alınıb. Amma Taos hadisəsi xüsusilə diqqət çəkir, çünki burada məsələ sadəcə narahatlıqdan çox, elmin hələ də tam cavab verə bilmədiyi bir müəmmaya çevrilib: bu səsi əslində nə yaradır?
Taos uğultusu nədir?
“Taos Hum” adlandırılan bu hadisə adətən aşağı tezlikli, davamlı, boğuq bir səs kimi təsvir olunur. Onu eşidənlər səsi çox vaxt uzaqda işləyən generatora, yük maşınının boş rejimdə işləyən motoruna, ya da divarların içindən gələn dərin vibrasiyaya bənzədirlər. Ən maraqlısı isə budur ki, hamı bu səsi eşitmir. Eyni evdə yaşayan iki nəfərdən biri uğultudan əziyyət çəkdiyini deyir, digəri isə tam sakitlik hiss edir.
Bu detal fenomeni daha da sirli edir. Əgər ortada real, fiziki bir səs mənbəyi varsa, niyə hamı onu eşitmir? Yox əgər bu eşitmə sisteminin daxili yaratdığı bir effektdirsə, niyə bu qədər insan eyni cür təsvir verir?
Mütəxəssislərin fikrincə, Taos uğultusu klassik mənada “bir səs” olmaya da bilər. Bu, aşağı tezlikli akustik dalğaların, infrasəsin, bina vibrasiyalarının, atmosfer hadisələrinin və hətta insan eşitmə sisteminin birgə təsirindən yaranan mürəkkəb bir hiss ola bilər. Problem məhz buradadır: fenomen çox realdır, amma səbəb tək deyil.
Sirrin mərkəzindəki şəhər
Taos Nyu Meksikonun dağlıq və səhralıq landşaftı ilə seçilən, sənətkarları, qədim Pueblo mədəniyyəti və mistik atmosferi ilə tanınan kiçik bir bölgəsidir. Bu cür coğrafi məkanlar səsin yayılması baxımından düşündüyümüzdən daha mürəkkəb ola bilər. Dağlar, vadilər, temperatur inversiyası, gecə saatlarında havanın qatlara bölünməsi — bütün bunlar aşağı tezlikli dalğaların qəribə şəkildə yayılmasına şərait yarada bilər.
1990-cı illərdə bölgədə yaşayan insanların bir hissəsi bu boğuq uğultudan şikayət etməyə başlayanda məsələ yerli dedi-qodudan çıxıb ictimai müzakirəyə çevrildi. Hesabatlarda göstərilirdi ki, bəzi sakinlər səsi xüsusilə gecələr və qapalı məkanlarda daha aydın hiss edirlər. Bəziləri bunun yuxu pozuntusu, baş ağrısı, gərginlik və narahatlıq yaratdığını bildirirdi.
Araşdırmalarda diqqət çəkən məqamlardan biri o idi ki, səsi eşidənlərin sayı çox olsa da, bu, əhalinin hamısını əhatə etmirdi. Bəzi məlumatlarda uğultunu hiss etdiyini deyənlərin bölgə əhalisinin kiçik bir hissəsi olduğu vurğulanır. Bu isə araşdırmaçılar üçün həm ipucu, həm də çıxılmazlıq yaratdı.
Elmi izahlar: görünməyən mənbələrin axtarışı
Taos uğultusunu izah etmək üçün illər boyu bir neçə əsas nəzəriyyə irəli sürülüb. Onların heç biri hələ tam qələbə qazanmayıb, amma hər biri sirrin bir hissəsini işıqlandırır.
Bəzi tədqiqatçılar hesab edir ki, Taos uğultusu kimi izahı çətin olan hadisələr tarix boyu da mövcud olub. Məsələn, Voynic əlyazması – 600 ildir oxuna bilməyən kitabda gizlədilən sirr nədir? kimi əsrarəngiz nümunələr hələ də alimləri çaşdırmaqda davam edir.
1. Aşağı tezlikli səs və infrasəs
Ən çox müzakirə olunan izahlardan biri aşağı tezlikli səs dalğalarıdır. İnsan qulağı təxminən 20 Hz ilə 20.000 Hz arasındakı səsləri eşidə bilir. Bunun aşağısındakı tezliklər infrasəs adlanır. İnfrasəs hər zaman “eşidilməsə” də, bəzən təzyiq, vibrasiya, sıxıntı və ya boğuq uğultu hissi yarada bilər.
NASA-nın məlumatlarına görə, Yer atmosferində, okeanlarda və hətta maqnetosferdə çox aşağı tezlikli dalğalar təbii yollarla yarana bilər. Fırtınalar, okean dalğalarının qarşılıqlı təsiri, vulkanik aktivlik və geofiziki proseslər aşağı tezlikli vibrasiyaların mənbəyi ola bilir. Lakin problem ondadır ki, belə təbii proseslərin Taosdakı şikayətlərlə birbaşa və sabit əlaqəsini sübut etmək mümkün olmayıb.
Bəzi akustika mütəxəssisləri hesab edir ki, məsələ eşidilən səsdən çox, hiss edilən vibrasiya ola bilər. Yəni sakinlər əslində klassik səs deyil, binalar və ya bədən vasitəsilə ötürülən mexaniki titrəyişi “uğultu” kimi qəbul edirlər.
2. Sənaye və texnoloji mənbələr
İkinci böyük nəzəriyyə daha dünyəvidir: bəlkə də uğultunun səbəbi insan fəaliyyətidir. Elektrik xətləri, transformatorlar, uzaq magistral yollar, ağır texnika, yeraltı sənaye avadanlıqları, qaz kəmərləri, hətta yüksək gərginlikli sistemlər müəyyən şəraitdə aşağı tezlikli səs yarada bilər.
Dünyanın başqa yerlərində müşahidə edilən bəzi “hum” hadisələri sonradan sənaye mənbələri ilə əlaqələndirilib. Məsələn, zavod ventilyatorları, kompressorlar və böyük fan sistemləri aşağı tezlikli, uzun məsafə qət edən səs yarada bilir. Bu səbəbdən Taosla bağlı araşdırmalarda da ilk baxışda diqqət texniki mənbələrə yönəlmişdi.
Ancaq burada yeni problem yarandı: ölçmə cihazları ilə qeydə alınan siqnallar hər zaman sakinlərin şikayət etdiyi vaxt və məkanla üst-üstə düşmürdü. Yəni bəzən səs eşidildiyi deyilən anda cihazlar heç nə tutmur, bəzən də cihazların tutduğu vibrasiyanı sakinlər hiss etmirdi.
3. Eşitmə sisteminin öz sirri
Audiologiya sahəsindəki alimlər üçün ən maraqlı ehtimallardan biri insan qulağının və beynin bu hadisədə aktiv rol oynamasıdır. Bəzən daxili qulaq çox zəif siqnalları gücləndirə, bəzən isə insan beyni fon məlumatını “səs” kimi şərh edə bilər. Tinnitus — yəni qulaqda cingilti və ya uğultu eşidilməsi — bunun ən tanınmış nümunəsidir.
Lakin Taos uğultusu adi tinnitusdan bir qədər fərqlənir. Çünki çox sayda insan səsi xarici mənbə kimi hiss etdiyini, evin müəyyən yerlərində daha güclü duyduğunu, hətta bəzən şəhərdən uzaqlaşanda zəiflədiyini bildirir. Bu isə hadisəni yalnız tibbi problem kimi izah etməyi çətinləşdirir.
Bəzi tədqiqatçılar otoakustik emissiyalar adlanan hadisəyə diqqət çəkiblər. Bu zaman daxili qulaq özü çox zəif səslər yarada bilir. Adətən bu səslər insan tərəfindən açıq şəkildə hiss olunmur, amma müəyyən həssaslıq səviyyəsində və xüsusi şəraitdə fərqli təcrübələr yarana bilər. Yenə də bu mexanizmin minlərlə insanın eyni tipli təsvirlərinə necə çevrildiyi sual olaraq qalır.
4. Geologiya və elektromaqnit mühit
Daha az populyar, amma tamamilə kənara atılmayan digər yanaşma geoloji və elektromaqnit amillərlə bağlıdır. Yer qabığındakı gərginlik, seysmik mikrohərəkətlər, qayalıq strukturların rezonansı, hətta elektromaqnit sahələrin insan sinir sistemi ilə qarşılıqlı təsiri bəzi tədqiqatlarda müzakirə olunub.
Kvant fizikası sahəsindəki alimlər bu fenomeni birbaşa Taos uğultusu ilə izah etməsələr də, çox zəif siqnalların mürəkkəb sistemlərdə gözlənilməz təsirlər yarada bildiyini tez-tez vurğulayırlar. Ancaq hazırkı elmi konsensus budur ki, Taos hadisəsini sırf “enerji sahələri” və ya “naməlum dalğalar” ilə izah etmək üçün kifayət qədər sübut yoxdur.
Niyə bu qədər çətindir?
Taos uğultusunun ən çətin tərəfi onun sabit olmamasıdır. Sirr elə bil laboratoriya qaydalarına tabe olmur. Səs bir gün aydın hiss olunur, başqa gün yoxa çıxır. Bir nəfər onu yataq otağında eşidir, digəri zirzəmidə. Bəzən gecə güclənir, bəzən hava dəyişəndə zəifləyir. Bu cür dəyişkənlik səbəbindən hadisəni real vaxtda cihazlarla dəqiq tutmaq çox çətindir.
Bundan əlavə, aşağı tezlikli səslər akustika baxımından hiyləgərdir. Onlar divarlardan fərqli cür əks oluna, uzun məsafələr qət edə, binaların içində güclənə və ya müəyyən nöqtələrdə toplanaraq rezonans yarada bilər. Bir otağın küncündə hiss edilən vibrasiya, cəmi bir neçə addım aralıda yox ola bilər. Yəni “mənbə tapılmır” ifadəsi bəzən o deməkdir ki, mənbə var, sadəcə onun yayılma yolu son dərəcə mürəkkəbdir.
Bəziləri bu uğultunun arxasında qlobal miqyaslı texnologiyaların dayandığını düşünür. İnsanlığın gələcək təhlükələrə qarşı hazırladığı Svalbard Qlobal Toxum Anbarı – qiyamət günü üçün saxlanılan gizli ehtiyat kimi layihələr də bu qorxuların real olduğunu göstərir.
Taos tək deyil: dünyanın digər uğultuları
Bu hadisənin Taosla məhdudlaşmaması onu daha ciddi elmi mövzuya çevirir. Böyük Britaniyada “Bristol Hum”, Kanadada “Windsor Hum”, ABŞ-ın başqa yerlərində isə müxtəlif yerli uğultu şikayətləri qeydə alınıb. Maraqlıdır ki, müxtəlif ölkələrdə sakinlərin təsviri çox oxşardır: boğuq, davamlı, əsəbi edən, bəzən yata bilməyə qoymayan aşağı tezlikli səs.
Bəzi hallarda mənbə sonradan sənaye obyektləri ilə əlaqələndirilsə də, başqa bölgələrdə aydın cavab tapılmayıb. Bu oxşarlıq iki ehtimal yaradır: ya insan sivilizasiyası aşağı tezlikli səs mənbələri ilə doludur və biz onların yalnız bir hissəsini anlayırıq, ya da insan eşitmə sistemi müəyyən şəraitdə bütün dünyada bənzər illüziyalar yarada bilir.
Mütəxəssislər nə deyir?
Akustika mühəndisləri adətən ehtiyatlı danışırlar: onların çoxu fenomeni saxta hesab etmir, amma “tək möcüzəvi izah” ideyasına da inanmır. Audioloqlar deyirlər ki, bu cür hallarda həm ətraf mühit ölçmələri, həm də fərdi eşitmə testləri birlikdə aparılmalıdır. Psixologiya sahəsində çalışan mütəxəssislər isə vacib bir məqama diqqət çəkirlər: bir səsə fokuslandıqca insan onu daha güclü hiss edə bilər. Yəni real siqnal ilə onun beyində yaratdığı təsir bir-birini böyüdə bilər.
Bu yanaşma fenomeni kiçiltmir, əksinə, onu daha mürəkkəb göstərir. Çünki söhbət ya “yalandır”, ya da “tam sirrdir” kimi sadə seçimdən getmir. Taos uğultusu çox güman ki, fizika, biologiya və psixologiyanın kəsişdiyi nöqtədə yaranan hadisədir.
Taos uğultusunun ən maraqlı tərəfi onun bəzi insanlarda yaratdığı psixoloji təsirdir. Bu vəziyyət, Aokiqahara meşəsi – Yaponiyanın səssizliyində itib gedən sirr kimi yerlərdə hiss olunan ağır və sıx atmosferi xatırladır.
Hələ cavabsız qalan suallar
Bütün bu araşdırmalardan sonra əsas suallar hələ də ortadadır:
- Niyə uğultunu yalnız bəzi insanlar eşidir?
- Niyə səs bəzi məkanlarda güclənir, digərlərində yox olur?
- Niyə cihazlarla qeydə alınan siqnallar həmişə insan təcrübəsi ilə uyğun gəlmir?
- Təbii geofiziki proseslər, sənaye səs-küyü və insan eşitmə sistemi birlikdə yeni bir fenomen yarada bilərmi?
Ən düşündürücü ehtimal budur ki, Taos uğultusu tək bir mənbədən doğmur. Bəlkə də “uğultu” adı altında müxtəlif səbəblərlə yaranan bir neçə fərqli hadisəni eyni kateqoriyada toplayırıq. Bir bölgədə səbəb sənaye vibrasiyasıdır, başqa bölgədə akustik rezonans, üçüncü yerdə isə eşitmə sisteminin həssaslığı. Amma insan təcrübəsi o qədər oxşardır ki, hamısı bizə eyni sirr kimi görünür.
Nəticə: səsin yox, anlayışımızın sərhədi
Taos uğultusu bəlkə də naməlum bir “qüvvənin” sübutu deyil. Amma bu, fenomeni daha az maraqlı etmir. Əksinə, o bizə xatırladır ki, gündəlik həyatda belə eşitmə, vibrasiya və ətraf mühit arasındakı əlaqələr düşündüyümüzdən daha dərin və daha qaranlıq ola bilər.
Bu günə qədər Taos uğultusu üçün tam və hamını razı salan bir cavab yoxdur. Elmi izahlar var, güclü ehtimallar var, məntiqli modellər var — amma hələ də o son cümlə yoxdur: “məsələ budur.” Və bəlkə də bu sirrin əsl cazibəsi elə bundadır. Çünki bəzən ən qorxuducu şey görünməyən bir kölgə deyil, hamının eşitmədiyi, amma bəzilərinin gecələr yatmasına mane olan bir səsdir.
Taosun səssiz küçələrində bu gün də kimsə pəncərəni açıb qulaq kəsilə bilər. Uzaqda heç nə yoxdur. Göydə təyyarə görünmür. Yolda maşın keçmir. Amma dərinlikdə, haradansa, yenə o boğuq uğultu gəlir. Və sual dəyişməz qalır: bu necə mümkündür?
